Dzwonek Pierwszy miesiąc prenumeraty za 50% ceny Sprawdź

r e k l a m a

Partner serwisu

Dziady na Żywiecczyźnie, czyli jak Nowy Rok świętują mieszkańcy Kiczory?

Karolina Kasperek
Kategoria: Wieś i Rodzina
Dziady na Żywiecczyźnie, czyli jak Nowy Rok świętują mieszkańcy Kiczory?
Wieś i Rodzina wieś
Data publikacji 22.01.2023r.

Co region to inny zwyczaj kolędniczy i noworoczny. Na Żywiecczyźnie w gminie Rajcza niemal każda wieś ma w tej materii swój koloryt. W Soli-Kiczorze świąteczne szlachcice i noworoczne dziady mają się jak najlepiej.

W drugi dzień świąt Bożego Narodzenia w Kiczorze kilkunastu mężczyzn nie zasiada do stołu przy pierogach i barszczu. Od rana kolędują – zgodnie z lokalną tradycją szlachciców. Najpierw do domu wchodzi Szlachcic, czyli mężczyzna ubrany w mundur w stylu Wojska Polskiego z czasów drugiej Rzeczypospolitej. W szybkim tempie i wierszem opowiada trochę rwaną historię swojego życia. Miesza wątki, odwraca sensy i tumani. „Ja jestem szlachcic największy nad wami. Szlachcic, który wojował o wolność. W bitwie tej straciłem brata Janka, co chodził do lasu z toporkiem, opasał się kijkiem, podpierał się workiem, a ryby łowił grabiami...”.

Widzi pani? To merytorycznie nie ma sensu. Chodzi o to, żeby odwrócić znaczenia, żeby wprowadzić zamieszanie. To stary zwyczaj, a my kilkanaście lat temu postanowiliśmy, że będziemy go podtrzymywać, bo mimo że od dziesiątków lat przekazywany z pokolenia na pokolenie, zaczął zanikać. Stworzyliśmy swój tekst, inne grupy mają podobne – opowiada Dominik Pytlarz, 27-letni mieszkaniec Kiczory, grafik i fotograf, który w szlachcicach gra Masorza-Świniobójcę.

Po masarzu wbiega do domu góral i, oklepując się po łydkach drewnianą packą, dopytuje o „piękną córkę” i proponuje zaręczyny i małżeństwo. Po nim wchodzą malownicze postacie Żyda i Żydówki.

Od wejścia mają problemy. A to próg za wysoki, a to drzwi za wąskie. Sugerują gospodarzowi, żeby poprawił wykończene domu. I próbują sprzedać rzeczy, które wyciągają z kuferka. Jak nie biustonosz, to zegar – opowiada Dominik.

Ze szlachcicami obchodzi w Świętego Szczepana jakieś siedemdziesiąt domów. Stroje panowie szyją sobie sami – z tego co na strychu.

Mamy bardzo zdolną wieś, wszyscy uzdolnieni manualnie. Igła i nitka nie są nam obce. Kosztem dodatkowym jest tylko maska Żyda, którą kupujemy. Trzeba tylko znaleźć artystę, który ją wykona. Ale cylinder robimy sami – opowiada Masorz.

r e k l a m a

Grupa „Kopytniki” z Kiczory z barwnymi Końmi, które tańczą do upadłego, a potem cudownie zmartwychwstają, przynoszącym płodność Niedźwiedziem, Śmiercią, Diabłem i reprezentantami dawnych zawodów

  • Grupa „Kopytniki” z Kiczory z barwnymi Końmi, które tańczą do upadłego, a potem cudownie zmartwychwstają, przynoszącym płodność Niedźwiedziem, Śmiercią, Diabłem i reprezentantami dawnych zawodów

Jakie stroje przywdziewają kolędnicy z Żywiecczyzny?

Pochodzą w szlachcicach, kilka dni odpoczną i szykują się na dziady noworoczne – obyczaj, w którym przebierańcy odwiedzają domy od rana do wieczora w sylwestra i w Nowy Rok. Bywa, że zmęczeni kończą tuż przed północą, przebierają się i pędzą na swoje zabawy sylwestrowe. A w Nowy Rok nie odsypiają, tylko od rana wdziewają stroje. No właśnie. Jakie?

Na samym początku idą dwa Diabły – czerwony i czarny, a z nimi Śmierć. Te postacie symbolizują przemijanie. Są niezależne, nie podlegają jurysdykcji żadnego z innych bohaterów dziadów. Maski, które nosimy, były robione przez naszego znajomego – mają ze czterdzieści lat. Za Diabłami i Śmiercią idzie Cygan. To on zaczyna przedstawienie od życzeń. Jako jedyny nie ma maski, ma jedynie wymalowane czerwone lica. Prowadzi konie. Konie symbolizują świat, dobrobyt, żywotność, życie, plony. My mamy dwa brązowe i dwa białe. Konie tańczą, trochę w obłędzie. I nagle padają, a kapela przestaje grać – opowiada Dominik i dodaje, że pierwsze skrzypce w kapeli gra heligonka, czyli rodzaj akordeonu. Jest mniejsza od niego, ale trudniej wydobywa się z niej dźwięk.

r e k l a m a

W obrzędzie dziadów konie nagle padają, co symbolizuje zamieranie przyrody, ale tylko na moment. Na zdjęciu grupa „Kopytniki”

  • W obrzędzie dziadów konie nagle padają, co symbolizuje zamieranie przyrody, ale tylko na moment. Na zdjęciu grupa „Kopytniki” 
Dziady wyczekiwane są w niemal wszystkich domach. Bez ich nawiedzenia, jak wierzono, rok nie mógł się udać. Dziś wciąż są traktowane jako zapowiedź dobrej wróżby
  • Dziady wyczekiwane są w niemal wszystkich domach. Bez ich nawiedzenia, jak wierzono, rok nie mógł się udać. Dziś wciąż są traktowane jako zapowiedź dobrej wróżby

Co symbolizują leżące konie ?

Konie padają, a dookoła biegają Śmierć i Diabły. Cygan odgania ich i woła: „Ratujcie moje konicki!”. W międzyczasie przychodzi Blachorz. To postać, która jest zbieraczem, nosi przy sobie stertę niepotrzebnych rzeczy. Zaczyna podkuwać leżące konie.

Te leżące konie symbolizują uśpioną, trochę umarłą przyrodę. Symbolizują ten „czas niczyj”, czas pomieszany, jak to gdzieś przeczytałem. Nienależący ani do Boga, ani do ludzi. Czas zawieszenia – mówi Dominik, który przez lata był Śmiercią w dziadach.

Na dziady czekało się od samego rana. Bo ich przyjście oznaczało dobrobyt w Nowym Roku. Wiadomo było, że przebierańcy wypuszczą kury z kurników, króliki z klatek, ale gospodarze wyglądali ich z utęsknieniem.

Konie w końcu podkute, czyli gotowe do „nowego rozdziału”, do życia. Znów zaczyna grać muzyka. Śmierć i Diabły zostają przegnane. Biegają gdzieś dalej i trochę psocą. Ale w tym wszystkim są przecież jeszcze niedźwiedzie.

Misie są arcyważne. Symbolizują siłę i płodność. Miś ma za zadanie przewrócić gospodarza i turlać się z nim po śniegu. Miał dawać tym turlaniem gospodarzowi i ziemi płodność. Kominiarz chodzi i smaruje prawdziwą sadzą wszystkie dziewczyny i kobiety. W naszych kiczorskich dziadach mamy też Żyda i Żydówkę, którą nazywamy Panicką. Ale gra ją zawsze chłopak. Żydzi mierzą pole, domy, próbują handlować. A wszystkiemu towarzyszą strzelający z bicza Pachołkowie. Jest tak, że kiedy strzelą na dole wsi, to słychać to w górnej jej części – wyjaś­nia Dominik.

Blacharz, Sznurkorz, Dzechciorz, Łatkorz, Macidula – to postacie uosabiające dawne zawody. W Kiczorze mają Strzępulę – kolorową figurę ubraną w dziesiątki barwnych pasków z tkanin albo z bibuły. Trzyma w ręku królika i uderza nim wszystkich. I też tarza się z gospodarzami w śniegu. Wszystko dla obfitych plonów i na dobrą wróżbę.

Dominik mówi, że grupa ustala wcześniej, w którym domu zjedzą posiłek. Ale dziady są na tyle męczące, że bardziej niż jeść, chce się im pić. W dziadach chodzili zawsze jedynie młodzi chłopcy, kawalerowie. Takie wejście do domu dawało okazję do przyjrzenia się dziewczynom i poznania. Żadne małżeństwo z tego nie powstało w Kiczorze, ale dziewczyny dawało się zaprosić na zabawę sylwestrową. Dziś chodzą też starsi, żonaci mężczyźni. To dlatego, że zaczyna brakować młodych chętnych.

W tym roku Dominik będzie wyjątkowo Koniem. A Cygan znów powie:

„Na szczęście, na zdrowie, na ten nowy rok, cobyście mieli pełne obory, pełne sudła, co by wom gospodyni u pieca nie schudła. Cobyście mieli tyle gości, co w lesie na gałązeczce ości, tyle owiec, ile w lesie mrowiec, tyle cielicek, ile w polu jedlicek. Sięgnijcie do szafki, wyciągacie gorzołki, sięgnijcie do skrzyni, wyciągacie pół świni. Sięgnijcie na łyżkę, wyciągacie masła łyżkę. Cobyście cały rok grali, śpiewali, jedli i pili, nic innego nie robili, ale od czasu do czasu się pomodlili. A winszować nie przestanę, póki czego nie dostanę. Tak to Boże dej, hop hop hop!!!”.

Żyd, Niedźwiedzie i kiczorska Strzępula. To ona, uderzając królikiem, ma przynosić gospodarstwu dobrobyt

  • Żyd, Niedźwiedzie i kiczorska Strzępula. To ona, uderzając królikiem, ma przynosić gospodarstwu dobrobyt
Śmierć i Diabeł z grupy „Kopytniki”. Są przerażającym elementem przedstawienia, ale ich moc okazuje się ograniczona
  • Śmierć i Diabeł z grupy „Kopytniki”. Są przerażającym elementem przedstawienia, ale ich moc okazuje się ograniczona
fot. archiwum

Artykuł ukazał się w Tygodniku Poradniku Rolniczym 3/2023 na str. 49. Jeśli chcesz czytać więcej podobnych artykułów, już dziś wykup dostęp do wszystkich treści na TPR: Zamów prenumeratę.

r e k l a m a

r e k l a m a

r e k l a m a