Badanie Funduszu Feministycznego zostało zrealizowane między listopadem 2025 roku a lipcem 2026 roku. Składało się z trzech etapów: sondażu ogólnopolskiego, w którym wzięło udział 1011 dorosłych Polek mieszkających na wsi (z pominięciem obszarów bezpośrednio sąsiadujących z dużymi miastami, które często przejmują miejski styl życia); wywiadów z 14 ekspertami (w tym m.in. z osobami działającymi lokalnie na rzecz społeczności wiejskich oraz pracujących w instytucjach samorządowych) oraz z wywiadów z sześcioma kobietami mieszkającymi na wsi i doświadczającymi przemocy ze strony najbliższych osób lub mającymi takie doświadczenie w przeszłości.

Przemoc psychiczna, fizyczna i ekonomiczna. Tak wygląda sytuacja kobiet na wsi

Wg zaprezentowanego przez FemFund raportu z omawianego badania, najczęściej kobiety mówiły o doświadczeniu przemocy psychicznej: 65,8% kobiet mieszkających na wsi wskazało, że było nią dotkniętych przynajmniej raz po ukończeniu 18. roku życia. Przemoc fizyczna była drugą najczęściej wskazywaną formą przemocy: przynajmniej raz w dorosłym życiu doświadczyło jej 46,6% kobiet. Trzecie w kolejności jest wskazanie na przemoc seksualną - przynajmniej raz po 15. roku życia (tj. wieku zgody w Polsce) doświadczyło jej 44,1% kobiet. Przemocy ekonomicznej w dorosłym życiu doświadczyło przynajmniej raz 35,2% kobiet, a cyberprzemocy – 22%.

Co druga kobieta na wsi doświadczyła poniżania i wyzwisk

Przemoc psychiczna polega na celowym naruszaniu godności i poczucia własnej wartości drugiej osoby, żeby uzyskać nad nią kontrolę. Jej przejawami są np. wyzywanie, poniżanie i ośmieszanie, izolowanie od bliskich, kontrolowanie kontaktów i codziennych aktywności, szantaż emocjonalny, groźby oraz manipulacja, w tym gaslighting, czyli podważanie czyjejś pamięci, ocen i poczucia rzeczywistości. – Badanie FemFundu pokazało, że 52,7% kobiet przynajmniej raz doświadczyło przemocy werbalnej (poniżania, wyśmiewania lub wyzywania), 37,4% kobiet doświadczyło gaslightingu, 35,2% kobiet doświadczyło ograniczania wolności: ograniczania kontaktów i izolowania od innych osób, ograniczania mobilności, 26,0% kobiet przynajmniej raz doświadczyło zastraszania czy grożenia, że sprawca zrobi sobie lub innym krzywdę a 58,0% kobiet znało przynajmniej jedną inną kobietę doświadczającą przemocy psychicznej – mówi dr Aleksandra Świderska, jedna ze współautorek raportu.

Cyberprzemoc, czyli przemoc w przestrzeni cyfrowej czy za pośrednictwem różnych technologii komunikacyjnych, to niezupełnie odrębne zjawisko, lecz przedłużenie przemocy psychicznej. Co najmniej raz w dorosłym życiu doświadczyło jej 22% kobiet. Najczęściej doznawaną formą cyberprzemocy (przez 17% kobiet) było otrzymywanie obraźliwych, wulgarnych lub zastraszających wiadomości.

Porażające są też dane o przemocy fizycznej i seksualnej

Przemoc fizyczna to naruszenie nietykalności cielesnej drugiej osoby poprzez celowe uszkodzenie ciała i zadanie bólu. Ważnym aspektem tego rodzaju przemocy jest intencjonalność działania – sprawca jest świadomy swojego czynu i dąży do wyrządzenia krzywdy. Może stosować np. szarpanie, popychanie, bicie, duszenie czy używać niebezpiecznych narzędzi. - Jak wynika z badania FemFundu, 40,4% kobiet przynajmniej raz doświadczyło szturchania, szarpania lub potrząsania, 27,9% kobiet doświadczyło popychania, 22,6% kobiet doświadczyło uderzenia dłonią lub pięścią, 43,1% kobiet znało przynajmniej jedną inną kobietę, która doświadczyła przemocy fizycznej – wymienia dr Świderska.

Przemoc seksualna to każde zachowanie o charakterze seksualnym podejmowane bez dobrowolnej zgody, niezależnie od relacji między sprawcą a osobą doświadczającą przemocy oraz miejsca zdarzenia. Jest to forma dyskryminacji i sprawowania władzy, a nie wyraz pożądania seksualnego. Obejmuje wiele zachowań, np. molestowane i napaść seksualną, gwałt, wykorzystywanie seksualne, przemoc z użyciem technologii oraz inne działania naruszające autonomię i wolność seksualną drugiej osoby. Jak podaje dr Świderska, 33,1% kobiet przynajmniej raz usłyszało dowcip, żart lub obraźliwą uwagę o charakterze seksualnym, 23% kobiet przynajmniej raz doznało niechcianego kontaktu fizycznego, 14,0% kobiet doświadczyło gwałtu (seksu bez zgody), 20,0% kobiet doświadczyło współżycia wymuszonego poprzez odwoływanie się do tzw. obowiązku małżeńskiego a 27,9% kobiet znało przynajmniej jedną inną kobietę, która doświadczyła przemocy seksualnej (napastowania seksualnego lub seksu bez zgody).

Zabieranie zarobków i ograniczanie dostępu do pieniędzy. Tak wygląda przemoc ekonomiczna na wsi

Przemoc ekonomiczna to zachowania ograniczające możliwość zdobywania, wykorzystywania i utrzymywania zasobów, co zagraża bezpieczeństwu ekonomicznemu osoby doświadczającej przemocy oraz jej potencjalnej niezależności. Jej trzy podstawowe wymiary to: ograniczanie dostępu do zasobów finansowych oraz kontrolowanie wydatków, uniemożliwianie bądź utrudnianie aktywności zawodowej, a także przywłaszczanie i wykorzystywanie zasobów finansowych. – Wg badania, 24,2% kobiet było w sytuacji, w której ktoś wydzielał im pieniądze na podstawowe potrzeby ich i ich dzieci, 16,0% kobiet było w sytuacji, w której ktoś decydował o tym, czy mogą pracować zarobkowo, 15,8% kobiet było w sytuacji, w której ktoś zabierał zarobione przez nie pieniądze bez ich zgody, 47,6% kobiet znało przynajmniej jedną inną kobietę, która doświadczyła przemocy ekonomicznej – podaje dr hab. Ilona Matysiak, druga współautorka raportu.

Sprawcami przemocy byli – wg danych pozyskanych w badaniu - najczęściej obecni lub byli mężowie i partnerzy. Jak wynika jednak z omawianego raportu, występowanie przemocy, zwłaszcza psychicznej, ekonomicznej i fizycznej, nie ograniczało się do relacji partnerskich – kobiety wskazywały także na innych mężczyzn z rodziny, takich jak ojcowie i bracia, niekiedy również na kobiety, m.in. matki, siostry i teściowe. Wśród sprawców pojawiały się też osoby spoza rodziny, w tym znajomi, sąsiedzi czy osoby ze szkoły lub miejsca pracy. W przypadku napaści seksualnych sprawcami byli wyłącznie mężczyźni, zarówno obecni i byli partnerzy, jak i inni członkowie rodziny oraz nieznajomi.

Utrwalanie stereotypów i przekonanie o podporządkowanej roli kobiet

Raport FemFundu omawia też aspekt tzw. przemocy symbolicznej, która działa poprzez język, symbole i normy społeczne. Przejawia się narzucaniem ról i przekonań sugerujących, że nierówności oraz podporządkowanie kobiet są naturalne. W sferze publicznej wzmacnia przekaz o przynależności kobiet do sfery domowej, przypisując im funkcje opiekuńcze i uległość, a mężczyznom – dominację i sprawczość.

-  Z jakąś formą przemocy symbolicznej zetknęło się aż 83% kobiet – informuje dr Matysiak.  - 60,6% kobiet spotkało się w sferze publicznej ze stwierdzeniem, że „rodzina to sprawa prywatna”, a 37,3% słyszało je często lub bardzo często. 47,7% kobiet usłyszało, że „kobiety na wsi są zacofane”, a 19,8% słyszało to często lub bardzo często. 41,7% kobiet usłyszało, że „kobiety nie powinny się rozwodzić”, a 18,5% słyszało to często lub bardzo często. 37,2% kobiet usłyszało, że „kobiety nie powinny ujawniać przypadków złego traktowania”, a 18,3% słyszało to często lub bardzo często. 45,0% kobiet usłyszało, że „kobiety nie nadają się do pełnienia funkcji kierowniczych”, a 14,3% słyszało to często lub bardzo często – podała też.

Czy przemoc wobec kobiet na wsi różni się od przemocy wobec kobiet w mieście?

Jak podkreślono w raporcie FemFundu, badanie pokazuje, że kobiety mieszkające na wsi doświadczają tych samych form przemocy co kobiety w miastach. Jak wskazują współautorki badania, różnią się jednak warunki, w których żyją i to one często sprawiają, że trudniej jest zgłosić przemoc i uzyskać pomoc. Na wsi większym wyzwaniem są izolacja przestrzenna i duże odległości oraz ograniczony dostęp do transportu i niewielka liczba miejsc, w których można otrzymać wsparcie. Dla wielu kobiet dodatkową przeszkodą jest zależność od rodziny i lokalnej społeczności, trudności z opuszczeniem domu (ze względu zazwyczaj na dzieci, ale też np. z powodu opieki nad zwierzętami gospodarskimi lub domowymi) oraz mniejsze możliwości uzyskania niezależności ekonomicznej. Wynikają one m.in. z ograniczonego rynku pracy, większych odległości i niewystarczającej dostępności opieki nad dziećmi, że nawet tam, gdzie pomoc jest dostępna, kobiety obawiają się z niej korzystać. Dotyczy to zwłaszcza zachowania anonimowości przy zgłaszaniu przemocy i uruchamianiu procedury „Niebieskiej Karty”. Osoby zatrudnione w lokalnych instytucjach często pozostają ze sobą w relacjach rodzinnych lub sąsiedzkich, a niekiedy także są w zażyłości ze sprawcami przemocy, co może utrudniać zachowanie poufności oraz sprzyjać bagatelizowaniu zgłoszeń. Dodatkowo interwencje policji są na wsi łatwo zauważalne, a wyjazd do instytucji pomocowych poza wsią trudno ukryć przed sprawcą. Badanie pokazuje również, że niektóre ustawowe rozwiązania chroniące osoby z doświadczeniem przemocy domowej mogą być na wsi mniej skuteczne niż w miastach. Nakaz opuszczenia mieszkania lub zakaz zbliżania się często nie prowadzą do rzeczywistej izolacji sprawcy, który pozostaje w gospodarstwie lub jego bezpośrednim sąsiedztwie. W takich warunkach zgłoszenie przemocy wiąże się z większym ryzykiem, a sąsiedzi i bliscy mogą bać się zaangażowania w obawie przed odwetem.

Czy kobiety na wsi, mimo barier, sięgają jednak po pomoc?

Jak wskazały badaczki, okazuje się, że to „odsądzany od czci i wiary internet” coraz częściej jest tym miejscem, gdzie poszukujące wsparcia kobiety ze wsi mogą je anonimowo znaleźć (m.in. poprzez webinary). Dużą rolę pełnią też bliskie osoby z rodziny, zaufani znajomi, sąsiedzi, ale też na przykład lekarze pierwszego kontaktu. A co z instytucjami dedykowanymi pomocy społecznej? – Wszystko zależy od tego, jakie osoby tam pracują. Jak się komuś chce pomóc, to ta pomoc się znajdzie, a jak nie, to nie – przyznaje dr Sikorska. Dr Matysiak wskazuje natomiast na pozytywne oceny działalności szkół w temacie przemocy. – Szkoły są coraz bardziej wyczulone i częściej reagują na to co się dzieje w domach, obserwując dzieci. Pomoc psychologiczna wchodzi na wieś właśnie poprzez szkoły i co najważniejsze korzystanie z tego typu pomocy nie jest już czymś wstydliwym w tym środowisku – mówi dr Matysiak.

Badaczki wskazują, że jednak wiele czasu będzie jeszcze musiało upłynąć, zanim temat przemocy wobec kobiet na wsi stanie się przebrzmiałym. Ba, co najmniej jedno pokolenie. Dlaczego? Bo przemocy wobec kobiet sprzyjają… kobiety. Badanie pokazuje, że sprawczyniami przemocy zdarzają się również inne kobiety, zwłaszcza matki i teściowe. - W badaniach wyraźnie widoczna była także rola kobiet jako „strażniczek patriarchatu” lub „cichych pocieszycielek”. Te pierwsze, szczególnie starsze mieszkanki wsi, utwierdzały kobiety w przekonaniu, że podporządkowanie się mężowi i poświęcenie dla rodziny są naturalną rolą i losem kobiety. Z kolei „ciche pocieszycielki” – matki, przyjaciółki czy sąsiadki – okazywały zrozumienie i udzielały doraźnego wsparcia, lecz rzadko zachęcały do zgłoszenia przemocy na policję, wszczęcia procedury „Niebieskiej Karty” czy odejścia od sprawcy – mówi dr Ilona Matysiak.

- Młodsze mieszkanki wsi coraz częściej nie godzą się już na takie sytuacje. Są bardziej odważne i są bardziej skłonne do podejmowania radykalnych kroków – dodaje dr. Sikorska.

- Chciałabym, aby ten raport trafił do wszystkich KGW w Polsce. To w tych organizacjach widziałabym siłę do zmiany opisanej rzeczywistości – mówiła podczas oficjalnej prezentacji wyników badania FemFundu Karolina Suska, socjolożka, edukatorka, trenerka WenDo (metoda asertywności oraz samoobrony psychicznej i fizycznej stworzona przez kobiety dla kobiet i dziewcząt). W jej opinii, KGW często sygnalizują, że chciałyby w projektach związanych ze zdrowiem realizować także temat walki z przemocą, ale brakuje im wiedzy, argumentów.

Agnieszka Kozłowska na podst. raportu FemFund

– „Moja Smartwieś” to nie tylko konkurs. Powiedziałbym, że to manifestacja wiary w potencjał, jaki drzemie we wsi, w obszarach wiejskich, w społecznościach wiejskich. Jest to dowód, że innowacyjność nie zna granic i nie jest zarezerwowana tylko dla miasta, jak można by sądzić. Ma różny wymiar. To ogromne inwestycje, które widzieliśmy w pierwszym konkursie – chociażby hala sportowa w Ryczywole. Ale też mikrorozwiązania. Przede wszystkim ma jednak wymiar społeczny. (...) W imieniu kapituły pragnę podziękować i docenić tych, którzy śmiało stawiają na rozwój wsi – realizują zrównoważone praktyki i kreatywne podejście. A przede wszystkim widzą, że wieś może stać się lepszym i przyjaźniejszym miejscem do życia. Słowa Martina Luthera Kinga Juniora „Razem jesteśmy w stanie zrobić tak wiele” – to motto idealnie pasuje do dzisiejszej gali – mówił, inaugurując uroczystość wręczenia nagród, prof. Sławomir Kalinowski, członek kapituły konkursu.

– To już jest historia, która dzieje się z państwa udziałem. Są państwo częścią koncepcji, która jest wdrażana już dziś w ramach Wspólnej Polityki Rolnej Unii Europejskiej. (...) Konkurs zrodził się z potrzeby zrozumienia, czym jest smart village. Od lat mówiło się o smart city i właściwie nikogo nie dziwi, że miasto może być smart. Ale czy wieś może być smart? Kilka lat temu zrobiliśmy sobie ćwiczenie, w którym staraliśmy się odpowiedzieć na pytanie, jakie cechy wyróżniają smartmiasto. Ale trudno było określić, czymże będzie – albo już jest – smart­wieś. Próbowaliśmy dokonać pewnej inwentaryzacji działań smart. Ale okazało się, że tego się nie da wyliczyć. To nie jest infrastruktura – żłobki, przedszkola, urzędy, place zabaw – tylko pewne działania. (...) Po pierwszym konkursie mieliśmy pewien zarys koncepcji, zarys działań, aktywności, które powodują, że coś staje się smart (...). Konkurs doprowadził nas do wniosku, że każda z definicji jest ogólna. Ponieważ wyzwania i potrzeby obszarów wiejskich są bardzo zróżnicowane – mówiła prof. Monika Stanny, dyrektor IRWiR PAN, i dodała, że wśród głównych wyzwań są zmiany demograficzne, w tym wyludnianie się wsi.

Łukasz Komorowski, pracownik Instytutu, przypomniał też historię idei smart village.

Ile koncepcji zgłoszono do konkursu "Moja Smart Wieś"?

Do konkursu zgłoszono 140 koncepcji: 67 wizji i 73 inicjatyw. Po raz pierwszy zdarzyło się tak, że każde z województw reprezentowała przynajmniej jedna praca. Niemal wszystkie województwa mają swoich laureatów. Największą liczbę projektów zgłoszono z Wielkopolski i Mazowieckiego. W katalogu tematycznym projektów pojawiły się inteligentne zarządzanie energią i bezpieczeństwem energetycznym, działania na rzecz środowiska naturalnego, idee społeczeństwa obywatelskiego, działania poprawiające jakość życia, infrastrukturę, poziom edukacji, usprawnianie kontaktów między mieszkańcami, promocja kultury i dziedzictwa materialnego i niematerialnego czy inteligentne rozwiązania w zakresie gospodarki żywnościowej.

Kto otrzymał nagrodę w konkursie "Moja Smart Wieś"?

Nagrodzono 20 inteligentnych projektów. W kategorii „Moja Smartwieś. Wizje” przyznano siedem wyróżnień poza podium. Znalazł się tam projekt autorstwa Zuzanny Miziołek i Magdaleny Majtczak – studentek Politechniki Łódzkiej. W Swędowie w Łódzkiem panie chcą wdrażać rolnictwo precyzyjne poprzez szkolenia, zakup dronów, stacji meteorologicznej i pastucha. Chcą też opracować plan wizyt domowych lekarzy u starszych mieszkańców.

Zofia Kulka otrzymała wyróżnienie za wizję gry terenowej we wsi Głogowa w Wielkopolskiem, oprowadzającej po domach artystów, dawnej karczmy, domu stroju ludowego i miejscach z dawnym sprzętem rolniczym.

Jakie smart inwestycje czekają wsie?

Mierzwice-Kolonia w Wielkopolsce czeka realizacja wizji pod tytułem „Doświadcz historii w rozszerzonej rzeczywistości”. Stoją za nią Martyna Uziębło, Michał Stokowski, Michał Żelazkowski, Karolina Kurzawa, Izabela Sotek i Martyna Mielnik, którzy chcą uatrakcyjnić ścieżki rowerowe, a także uruchomić wypożyczalnię hulajnóg i rowerów MTB. Potrzebne będą do tego aplikacja i zakup sprzętu.

Agnieszkę Pakułę z Trzemosnej w Mazowieckiem wyróżniono za wizję organizacji szkoleń z zakresu usług turystycznych dla lokalnej społeczności. Mieszkańcy mają uczyć się gotowania, prowadzenia recepcji, dekorowania stołu, prowadzenia agroturystyki, marketingu. Umiejętności będą mogli wykorzystać na terenie Ośrodka Szkoleniowo-Edukacyjnego.

Projekt aplikacji mobilnej Smart4village autorstwa Łukasza Zaranka z Cieśli w Wielkopolsce także zasłużył na wyróżnienie. Z aplikacji będzie można odczytać jakość powietrza, przeczytać o lokalnych wydarzeniach i ostrzeżeniach. Pojawią się tam też rynek produktów rolnych i informacje turystyczne. Będzie również można zgłosić problem, a także zostać zaproszonym do działań organizacji pozarządowych.

Na wyróżnienie zasłużył też projekt Marka Wareńczaka z wielkopolskiego Powidza, który chce zastosować małą retencję w nizinnej gminie poprzez budowę rowów, zastawów i tworzenie mokradeł. System nawadniania ma być kontrolowany z poziomu smartfona.

Kingę Kijak-Markiewicz i Mariusza Markiewicza wyróżnono za wizję digitalizacji dziejów wsi, w tym nagrywanie wywiadów z mieszkańcami i opowiadanie historii z perspektywy kobiet.

Trzecie miejsce w kategorii „Wizja” zajęła nagradzana już w konkursie Alicja Jamorska-Kurek z Piaseczniej Górki w Świętokrzyskiem. Działa od wielu lat na rzecz małej retencji, a teraz chce zakładać wspierające ją wypustki uliczne.

Drugą lokatę przyznano Patrycji Wojtysiak, Julii Malec, Kindze Wiśniewskiej i Damianowi Rojewskiemu, którzy w Rossoszycy w Łódzkiem chcą organizować mieszkańcom zdalne konsultacje z lekarzami specjalistami w asyście pielęgniarki.

Za najbardziej innowacyją wizję uznano projekt Macieja Pawłowskiego z Recza w Zachodniopomorskiem, który wymyślony przez siebie system inteligentnego mierzenia i magazynowania danych i specjalnych czujników chce wykorzystać do monitorowania wypełnienia śmietników w gminie.

Maciej Pawłowski z Recza – laureat pierwszego miejsca w kategorii „Wizje”. Dyplom wręcza prof. Monika Stanny

FOTO: Karolina Kasperek

Co zmienia się na wsi po udziale w konkursie "Moja Smart Wieś"?

W konkursie nagradzano też już zrealizowane pomysły. W kategorii „Moja Smartwieś. Inicjatywy” Annę Gnach, Sandrę Trelę, Alicję Krzak i Mieczysława Gnacha z Bożkowic w Dolnośląskiem wyróżniono za książkę o lokalnej historii i promocję publikacji m.in. spacerami historycznymi. Jadwigę Stefańską z Orzechowa w Wielkopolsce za podobny projekt – wystawę zdjęć, publikację o historii wsi, stworzenie wiejskiego kina i muralu.

W Zgorzale w Mazowieckiem Andrzej Parafian, Konrad Tkaczyk, Karolina Ostrowska-Wawryliuk, Dawid Nawrot, Dawid Wróblewski i Przemysław Abram zasłużyli na wyróżnienie za logo sołectwa, portal internetowy, aplikację, elektroniczną tablicę ogłoszeń i zakup projektora oraz koncepcję zagospodarowania terenu. Agnieszka Trybowska z Siołkowej w Małopolsce zaś za panele fotowoltaiczne przy lokalnym krzyżu i miniobserwatorium astronomiczne.

Elektroniczne Biuro Obsługi Interesanta to wdrożony w gminie Michałowice system informatyczny. Stoi za nim Małgorzata Pachecka – kolejna wyróżniona.

Kamila Stepnowskiego z Aleksandrowa w Mazowieckiem wyróżniono za inteligentną bazę telefonów mieszkańców, portal internetowy sołectwa, strefę czytelnika we wsi, budowę sceny i książkę o lokalnej historii.

Ostatnie z wyróżnień przypadło reprezentującej Stowarzyszenie Inicjatyw Społeczno-Kulturalnych „Szansa” Annie Szokaluk z Rejowca Fabrycznego w Lubelskiem. Kapituła doceniła aplikację Segrego, która w kompleksowy sposób obsługuje wywóz odpadów.

Konkurs "Moja Smart Wieś" - kto zwyciężył w kategorii "Inicjatywy"?

Czas na podium w kategorii „Inicjatywy”. Trzecie miejsce przypadło Markowi Zimakowskiemu z województwa pomorskiego za projekt „EkoEnergia od Somonina po Przywidz”. W Przywidzu zainstalowano sieć fotowoltaiczną na dachach budynków publicznych. Dodatkową wartością projektu są prowadzone w związku z nim badania naukowe.

Miejsce drugie przyznano Małgorzacie Dąbrowskiej z Bończy w Mazowieckiem, działającej w stowarzyszeniu „Made in Bończa”. Stowarzyszenie we współpracy z Polsko-Amerykańską Fundacją Wolności przeprowadziło remont świetlicy i zbudowało plac zabaw i boisko sportowe. W świetlicy spotykają się seniorzy i uczą się obsługi komputera. Stowarzyszenie powołało też Centrum Edukacyjne „Szkółka Owocowa”, kóre jest kooperatywą promującą regionalne tradycje sadownicze.

Małgorzata i Dariusz Pucerowie z pierwszą nagrodą w kategorii „Inicjatywy”. Ich Pszczelandię uznano za najciekawszą realizację idei smart

FOTO: Karolina Kasperek

Pierwsze miejsce zajęli Małgorzata i Dariusz Pucerowie za zagrodę edukacyjną „Pszczelandia” w Pastwiskach w Warmińsko-Mazurskiem. Kapitule spodobało się przekształcenie typowej firmy produkującej surowiec w gospodarstwo ekologiczne z edukacją w tle. Można tam poszerzyć wiedzę z zakresu pszczelarstwa i ulepić świecę. Miód z tej pasieki ma etykietę Dziedzictwa Kulinarnego Warmii.

Zdobywcy 3 pierwszych miejsc

FOTO: Karolina Kasperek

Partnerami konkursu byli Krajowa Sieć Obszarów Wiejskich i Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie.

oprac. Karolina Kasperek