Niedziela, poprzedzająca Niedzielę Wielkanocną, jest nazywana Niedzielą Palmową. Choć wciąż osoby wierzące wybierają się do kościołów, by poświęcić palmy zrobione z bazi wierzbowych, kolorowych wstążek i bibułek, to nie wszyscy są świadomi tego, jakie znaczenie miała palma w dawnych czasach. Dla ludu wiejskiego wierzbowe gałązki stanowiły symbol odradzającego się co roku życia, dlatego chłopi po mszy świętej chłostali się poświęconymi palmami, dotykali nimi różnych przedmiotów w domach, a w ciągu roku wykorzystywali podczas pracy w polu czy gospodarstwie, np. karmili zwierzęta wierzbowymi baziami, by zabezpieczyć je przed chorobami. Dziś palmy stanowią symbol palmowych liści pod nogi Jezusa Chrystusa wjeżdżającego do Jerozolimy.

Co tradycyjnie wkładano do święconki?

Święcenie pokarmów jest tradycją, która najbardziej kojarzy się z Wielkanocą. W dawnych czasach ludzie nie wyobrażali sobie tego, by w dzień zmartwychwstania Chrystusa jeść pokarmy, które nie były poświęcone, dlatego ich kosze uginały się od ciężaru przyniesionego jedzenia. Wraz z upływem lat podejście chrześcijan do tego jak obfita powinna być zawartość koszyka uległo zmianie, a poszczególne pokarmy zaczęto wkładać w ilości symbolicznej. Nie zmieniła się jednak sama zawartość, ponieważ w każdym koszyku wciąż musi się znaleźć chleb, jajka, baranek, wędlina, chrzan, sól, masło, babka, ser i ocet. Każdy z produktów posiada swoje ukryte znaczenie.

Wielkanoc dawniej

FOTO: Nac

Malowanie pisanek na dawnej wsi: jak sobie radzono?

Z przygotowywaniem koszyczków wielkanocnych ściśle związany jest zwyczaj malowania pisanek. Dziś jest to bardzo prosta czynność, ponieważ w sklepach dostępne są gotowe ozdoby, np. folie, w które wystarczy włożyć ugotowane jajko i polać wrzątkiem, dzięki czemu się kurczą. W dawnych czasach przygotowanie jajek do święconki nie było tak proste. Do ich ozdobienia wykorzystywano wosk, liście cebuli czy wyrabiano foremki na szydełku.

Wielkanoc dawniej

FOTO: Nac

Śniadanie wielkanocne: tradycje na dawnej wsi

Wiele osób wciąż zasiada do śniadania wielkanocnego. Odbywa się w Niedzielę Wielkanocną. Nie jest jednak zwykłym posiłkiem, ponieważ w jego trakcie spożywa się poświęcone pokarmy. W niewielu domach kultywowany jest zwyczaj dzielenia się jajkiem, który jeszcze na początku XX w. był nieodłącznym elementem wielkanocnego śniadania.

Czy rezurekcja zmieniła się przez wieki?

Rezurekcja jest mszą, która na wsiach i w mniejszych miasteczkach odbywa się w Niedzielę Wielkanocną, a w większych aglomeracjach jeszcze w Wielką Sobotę. Jest ona czasem radowania się ze zmartwychwstania Chrystusa. Podczas uroczystej mszy świętej organizowane są procesje, w których biorą udział wszyscy wierni. To jeden z niewielu obyczajów, który nie został mocno zmieniony przez nowoczesność.

Wielkanoc dawniej

FOTO: Nac

Śmigus Dyngus na dawnej wsi: jak się bawiono?

Lany Poniedziałek inaczej nazywany Śmigusem Dyngusem był dniem, w którym żadna z panien nie mogła pozostać sucha. Zwyczaj polewania wodą miał przynieść młodym kobietom szczęście w miłości i powodzenie wśród mężczyzn. Dziś jest to zwyczaj rzadko tolerowany, choć w niektórych regionach Polski miał szansę przetrwać.

Czy da się wskrzesić dawne tradycje wielkanocne?

W niektórych regionach Polski regionalni działacze starają się o to, by pamięć o zwyczajach kultywowanych przez naszych przodków nie umarła. Nie jest to jednak łatwe zadanie, a bez zaangażowania młodych ludzi staje się prawie niemożliwe.

oprac. Justyna Czupryniak 

fot. NAC

6 stycznia Święto Trzech Króli dawniej i dziś

W tradycji chrześcijańskiej 6 stycznia obchodzimy Święto Objawienia Pańskiego potocznie nazywane świętem Trzech Króli. W Kościele jest ono celebrowane od III wieku jako koniec cyklu uroczystości związanych z narodzeniem Chrystusa. Wspomina się wówczas Trzech Mędrców ze Wschodu, którymi byli Kacper, Melchior i Baltazar, wędrujący za Gwiazdą Betlejemską do Betlejem, gdzie narodził się Jezus, by przekazać mu dary w postaci złota, mirry i kadzidła.

5 stycznia jako wigilia Święta Trzech Króli

Jak informuje Narodowy Instytut Dziedzictwa, obchody Święta Trzech Króli rozpoczynano już 5 stycznia. Tego dnia gaszono palący się dotychczas ogień, a nowy rozpalano dopiero 6 stycznia świecami z płomieniem przyniesionym z kościoła. Kiedy w domach pojawiał się płomień kościelny, nie wolno było przynosić do domostwa innego źródła ognia, ponieważ głęboko wierzono, że przynosi to nieszczęścia i grozi pożarem, a co z tym związane, utratą dobytku.

5 stycznia stanowił również okazję dla panien, które odwiedzały domy kawalerów, których narzeczonymi mogłyby zostać. Kultywowano również zwyczaj śpiewania kolęd i rozdawania nowych latek, czyli figurek zwierzęcych na okręgu.

Święto Trzech Króli to Szczodry Wieczór

Jak podaje Muzeum Wsi Radomskiej, w dawnych czasach dzień Trzech Króli był nazywany również Szczodrym wieczorem, podczas którego przepowiadano pogodę. Wówczas powstały następujące przysłowia:

• „Na Trzech Króli słońce świeci, wiosna do nas pędem leci”,
• „Gdy Trzej Królowie szarugą częstują, w Zielone Świątki słotę przewidują”,
• „Od stycznia do Trzech Króli dni patrzają. Jak te dni, takie miesiące bywają”,
• „Gdy w Trzech Króli mrozem trzyma, będzie jeszcze długa zima”!

Wybory migdałowego króla w Święto Trzech Króli

Muzeum Wsi Radomskiej wspomina również o wyborach migdałowego króla, które odbywały się w miastach i dworach szlacheckich. Zabawa polegała na wypieczeniu pierników lub słodkich rożków, w których ukrywano migdał. Mężczyzna, który odnalazł w swoim ciastku migdał, był mianowany na migdałowego króla, a potem wybierano migdałową królową i powstawała migdałowa para królewska, której nadawano przywilej rządzenia do końca karnawału.

Kolędowanie na Trzech Króli

Co ciekawe, Święto Trzech Króli w przeszłości było również czasem wypatrywania kolędników, których barwne orszaki wędrowały przez wioski, odwiedzając mieszkańców i niosąc dobrą nowinę, śpiewając kolędy i wystawiając przedstawienia.

6 stycznia kończył się również okres bożonarodzeniowy, a rozpoczynał karnawał.

6 stycznia na wsi w dawnych czasach

W dawnych czasach święconą kredą opisywano nie tylko wejście do domu, jak mają to teraz w zwyczaju chrześcijanie, ale również płot całego gospodarstwa, co miało na celu ochronę przed piorunami.

Nasi przodkowie w przeddzień Święta Trzech Króli święcili wodę, po czym przystępowali do kropienia nią domu, jego mieszkańców i zwierząt domowych. W niektórych regionach, np. na Kielecczyźnie wylewano święconą wodę do studni, by domownicy żyli w dostatku i mieli świeżą, pitną wodę przez cały rok, natomiast na Kaszubach wodę zbierano z trzech różnych świątyń, a następnie przechowywano ją w naczyniach do wiosny w sadach i na polach obsianych zbożem, by plon był bogaty.

Ponadto kultywowano zwyczaj święcenia złota i mirry. Dawni mieszkańcy wsi wierzyli bowiem, że dotknięcie poświęconym złotem chorej części ciała może ją uleczyć. Co ciekawe, w jednakowy sposób miały działać plastry wykonane ze święconej mirry.

W celu ochrony domowników i zwierząt oraz domu przed nieszczęściami wszystkie izby okadzano poświęconym kadzidłem. Tak samo postępowano w przypadku nawiedzenia domu przez chorobę lub po wyniesieniu zmarłego.

Dziś w Polsce z pewnością są regiony, gdzie nadal uroczyście obchodzi się Święto Trzech Króli, jednak w większości wiosek zwyczaje związane z tym dniem ograniczają się do udziału w mszy, pochodzie wraz ze skromnym orszakiem Trzech Króli oraz opisaniu drzwi poświęconą kredą. 

Jak u Was obchodzi się Święto Trzech Króli?

Przeczytaj również:

życie wsi

W Wierzchowie z orszakiem Trzech Króli idzie też 12 apostołów

Oprac. Justyna Czupryniak-Paluszkiewicz

Źródło: muzeum-radom.pl, nid.pl

Szwedzka Koza Gävle ze słomy

Koza bożonarodzeniowa to szwedzki symbol Bożego Narodzenia, którego początki sięgają starożytnych pogańskich świąt. Jednak w 1966 roku tradycja zyskała zupełnie nowe życie, gdy ktoś wpadł na pomysł zrobienia gigantycznej kozy ze słomy, zwanej obecnie Kozą Gävle. Gävle to miasto w Szwecji leżące nad Zatoką Botnicką. Koza ma ponad 13 m wysokości, 7 m szerokości i waży 3,6 t. Co roku w tym samym miejscu buduje się ogromne słomiane zwierzę. Fani mogą nawet oglądać kozę w transmisji na żywo od pierwszej niedzieli adwentu aż po Nowy Rok, kiedy jest usuwana.

Festiwal Wielkich Latarni w San Fernando na Filipinach

Jeśli myślisz, że Stany Zjednoczone to kraj, gdzie panuje szaleństwo dekoracji świątecznych, powinieneś zobaczyć, co dzieje się na Filipinach. Co roku w mieście San Fernando odbywa się Ligligan Parul, czyli Festiwal Wielkich Latarni, podczas którego prezentowane są olśniewające latarnie symbolizujące Gwiazdę Betlejemską. Każda składa się z tysięcy wirujących świateł, które oświetlają nocne niebo. Dzięki festiwalowi San Fernando stało się świąteczną stolicą Filipin.

Wigilia Japończyków w Kentucky Fried Chicken

Chociaż Boże Narodzenie nie jest w Japonii świętem państwowym (według szacunków w Japonii chrześcijanie to 1% populacji), jej obywatele wciąż znajdują ciekawy i smakowity sposób na świętowanie. Zamiast gromadzić się wokół stołu na kolację z pierogami z kapustą i grzybami, rodziny wybierają się do lokalnego Kentucky Fried Chicken, czyli znanej amerykańskiej restauracji sieciowej. Tradycję zapoczątkowano w 1974 roku po niezwykle udanej kampanii marketingowej zatytułowanej Kurisumasu ni wa kentakkii! czyli „Kentucky na Boże Narodzenie!”. Sieć fast foodów cieszy się taką popularnością w okresie świąt Bożego Narodzenia, że niektórzy robią zamówienia z wielomiesięcznym wyprzedzeniem lub stoją w kilku­godzinnych kolejkach, aby dostać smażonego kurczaka.

13 dni przed Bożym Narodzeniem na Islandii

Na Islandii celebruje się 13 dni poprzedzających Boże Narodzenie. Wierzy się, że każdego z trzynastu wieczorów przed Bożym Narodzeniem islandzkie dzieci odwiedza trzynastu Yule Lads, czyli psotnych skrzatów. Dzieci zostawiają na noc buty przy oknach. Rano zastają tam słodycze, jeśli były wcześniej grzeczne, a jeśli było inaczej, są witane butami pełnymi zgniłych ziemniaków.

Migdał na Boże Narodzenie w Filnlandii

W bożonarodzeniowy poranek fińskie rodziny tradycyjnie jedzą coś w rodzaju budyniu z ryżu i mleka z dodatkiem cynamonu lub masła. Kto znajdzie migdał w swoim puddingu, wygrywa. Większość dorosłych jednak trochę oszukuje i ukrywa kilka migdałów, żeby żadne z dzieci nie czuło się poszkodowane. Tradycją jest już wspólne grzanie się w saunie pod koniec dnia.

Grill na Boże Narodzenie w Nowej Zelandii

W Nowej Zelandii w okresie Bożego Narodzenia wiele tradycji skupia się wokół grilla, podczas którego rodziny i znajomi zbierają się, aby przyrządzać świeże owoce morza, mięso i sezonowe warzywa. Nowozelandzka choinka to pohutukawa – metrosideros wyniosły. To gatunek przybrzeżny, który w grudniu kwitnie jaskrawoczerwonym kolorem, zapewniając cień w słoneczne dni, kiedy w gorącym powietrzu rozbrzmiewają kolędy po angielsku i maorysku.

Święto jaśniejszych dni w Danii

Zanim do Duńczyków przybyło chrześcijaństwo, Boże Narodzenie było „świętem jaśniejszych dni”, zwanych jól, ponieważ miało miejsce tuż przed przesileniem zimowym. Dziś duńskie domy na święta dekoruje się postaciami zwanymi nisserami, które, jak się uważa, zapewniają ochronę. Wieczorem 24 grudnia duńskie rodziny ustawiają choinkę na środku pokoju i tańczą wokół niej, śpiewając kolędy.

Kaszanka i czerwone świece na wyspie Martynika

Na francuskiej karaibskiej wyspie Martynika la ribote to wieloletnia tradycja, podczas której rodziny odwiedzają swoich sąsiadów w czasie adwentu i Nowego Roku, przynosząc świąteczne potrawy, takie jak yams (to inaczej pochrzyn, czyli roślina z bulwą przypominającą batat), boudin créole, czyli kaszankę w postaci małych kiełbasek, patés salés, czyli paszteciki z kruchego ciasta z farszem z wieprzowiny, i gulasz wieprzowy. Wspólnie śpiewają kolędy do wczesnych godzin rannych, dodając do tradycyjnych tekstów własne kreolskie wersety.

W Norwegii okres Bożego Narodzenia, zwany julebord, rozpoczyna się 3 grudnia. Przez cały miesiąc Norwegowie licznie nawiedzają bary i restauracje. Rodziny świętują tzw. Małe Boże Narodzenie 23 grudnia. Tego dnia obowiązują różne rytuały, a są to m.in. dekorowanie choinki, robienie domku z piernika i jedzenie risengrynsgrøt, czyli gorącego puddingu ryżowego.

Irlandczycy zaś zostawiają na noc w oknie frontowym wysoką czerwoną świecę, która ma symbolizować ciepło i bezpieczne miejsce. Tradycyjne świąteczne potrawy w Irlandii to domowa pieczona gęś, warzywa, żurawina i ziemniaki.

W Irlandii budowanie i dekorowanie domków z piernika to jedna z najważniejszych tradycji świątecznych

FOTO: pexels

Msza Koguta i sztuczne ognie w Brazylii

Na Barbadosie na świątecznym stole nie może zabraknąć pieczonej szynki udekorowanej polewą z ananasa i szczawiu, a także ciasta rumowego i jug jug – dania inspirowanego szkocką kulturą kulinarną. Danie to przyrządza się z tzw. grochu gołębiego, czyli nasion nikli indyjskiej (roślina strączkowa), mąki z sorgo, ziół i solonego mięsa.

Sinterklaas to holenderskie imię Świętego Mikołaja, mężczyzny rozpoznawanego przez dzieci po długiej białej brodzie, czerwonej pelerynie i czerwonej mitrze na głowie. W wigilię dzieci zostawiają but przy kominku lub tylnych drzwiach domu i w bożonarodzeniowy poranek znajdują w nim takie smakołyki, jak piernikowe ludziki, marcepan i czekoladowe litery.

Rodziny brazylijskie i portugalskie spotykają się w Wigilię, aby zjeść kolację dopiero o 22.00. Następnie dokładnie o północy wymieniają się prezentami, wznoszą toasty i życzą sobie wesołych świąt. Msza o północy Missa Do Galo (tzw. Msza Koguta) jest okazją do spotkania się z sąsiadami i dalszą rodziną i wymiany życzeń. Po nabożeństwie często odbywają się pokazy sztucznych ogni na rynkach.

Przeczytaj również:

Rolnictwo na luzie

Jak rolnicy spędzają święta Bożego Narodzenia?

Karolina Kasperek

Temari lubi prostotę, która też jest dekoracyjna. Świetnie sprawdza się cieniowanie kolorów

FOTO: Maria Drescher

Kiedyś analizowała, skąd się wzięło to jej umiłowanie do haf­tu. I wyszło na to, że „winna” może być babcia.

– Rozmawiałam z babcią. Okazało się, że kiedyś też lubiła sobie coś podłubać. Ale jeszcze bardziej prababcia, która wyhaf­towała haftem richelieu bieżnik z serwetkami, którego dziś już, niestety, nie ma – wspomina Maria.

Tradycja w domu Drescherów

Wychowała się w domu z ogródkiem w Budziskach koło Kuźni Raciborskiej. Dom zbudował prapradziadek Marii ze strony mamy. Ukończył go w 1917 roku.

– Ja dziś mieszkam na pograniczu, w starym, wyremontowanym domu na przysiółku Ro­szowic. Zawsze mówię, że jestem z doliny Odry, bo jestem związana i z Raciborzem w województwie śląskim, i z Kędzierzynem na Opolszczyźnie – wyjaśnia.

Niedawno pojechała z mężem na zlot hafciarski organizowany regularnie przez Krystynę Duchniak, o której Szkole Haftu pisaliśmy dwa miesiące temu. Udzieliła tam wywiadu na temat tego, jak jej pasja wpływa na życie małżeńskie i rodzinne.

– Mówimy gwarą i mąż obawiał się, że może będzie z tego powodu źle odebrany. Bo my oboje jesteśmy kompletnie zanurzeni w tej naszej kulturze, zwłaszcza w mowie. A w szkole haftu, na tych naszych live’ach, mamy hafciarkę z Podhala. I jak ona zacznie mówić tą swoją góral­szczyzną, zacznie „godać”, to tak miło się tego słucha! – mówi Maria.

Taka kanwę na oplocie robi się, kiedy ma na niej powstać haft krzyżykowy. Kanwy mozna robić robić ręcznie, można tez naszyć gotową, kupną

FOTO: Maria Drescher

Hafciarka po mechanice i budowie maszyn

Mówi, że w szkole była dobra ze wszystkiego.

– Po gimnazjum zastanawiałam się, dokąd dalej. Mama jest frezerem, tata mechanikiem, pracował też w elektrowni. Dziadek od strony mamy był tokarzem. Kiedy w czasie wojny Rosjanie zabrali całe złoto, wytoczył babci obrączkę. Zacięcie techniczne w naszej rodzinie ma swoją tradycję – lubiliśmy stworzyć coś swoimi rękami. Poszłam do „mechanika” w Raciborzu – słynne technikum, świetny poziom i prawdziwa szkoła życia. Myślałam, że będę pracować w zawodzie. Po technikum jakaś firma szukała właśnie frezera CNC. Popracowałam tam dwa i pół roku i w międzyczasie poszłam na politechnikę gliwicką i skończyłam zaocznie mechanikę i budowę maszyn – wspomina.

Zaliczyła jeszcze stanowisko kontrolera jakości, a potem trafiła do szwalni na produkcję apaszek jedwabnych i poliestrowych. Czyli już bliżej tego, czym zajmuje się dzisiaj.

Haft temari Maria Drescher

FOTO: Maria Drescher

Kiedy rozpoczęła się przygoda z haftem Marii Drescher?

Pierwszą rzecz wyhaftowała w podstawówce.

– Chyba na zajęciach technicznych. To był haft krzyżykowy. Nauczycielowi coś się w moim nie podobało. Powiedział: „Jest krzywo, coś ci nie wychodzi”. Pomyślałam, że haft nie dla mnie. Życie pokazało jednak coś innego.

– Politechnika i większe maszyny poszły w odstawkę. Złapałam za maszynę do szycia, igłę i nitkę. Z tymi ostatnimi okazało się mi bardzo po drodze. Kilka lat temu zobaczyłam przypadkiem w Internecie temari. Miałam skrawki nici i resztki tkanin i nie chciałam tego wyrzucać, więc szukałam pomysłów, jak te resztki wykorzystać. Trafiłam na japoński haft. Tradycyjne temari robi się ze starych ubrań – często ze starych jedwabnych kimon. Chińska legenda głosi, że kiedyś babcia wzięła stare szmatki i tak długo tworzyła, aż powstała kula, a potem owinęła ją nićmi. Tak robiła piłkę, którą wręczyła wnukowi. Japończycy, znani ze swojej perfekcji, uczynili z tego sztukę. Ozdabiali te kule haftowanymi wzorami, a potem podarowywali w Nowy Rok. Miały przynosić szczęście i dobrobyt. A temari tak w ogóle oznacza „piłkę ręczną” – opowiada Maria.

Jak haft temari tworzy Maria Drescher?

Mówi, że jej temari są dosyć ubogie we wzory. Maria stosuje te najbardziej podstawowe, ale można wyczarować z tego haftu dużo więcej. Najczęściej haft bazuje na wzorach geometrycznych, ale najpierw trzeba uformować kulę. Niektórzy wykorzystują gotowe styropianowe, jednak Maria woli robić to tradycyjnie.

– Skrawki tkanin, nici, włóczka. Cokolwiek, co zostaje po przeróbkach krawieckich. Koszulka, która jest już poplamiona lub podarta. Formuję z tego wszystkiego kulę i nadaję jej bardziej okrągły kształt, owijając włóczką. Włóczkową kulę trzeba owinąć cieniutką nitką, czyli zrobić tzw. oplot. Używam zwykle nitki do overlocka, tak by tworzyła tło do wzoru – wyjaśnia hafciarka.

Podwójna chryzantema z podziałem na dwadzieścia. Im więcej „płatków”, tym bardziej misterny wzór

FOTO: Maria Drescher

Jak powstała pierwsza bombka temari?

Pierwszą kulę zrobiła w 2018 roku. „Pierwsze dziecię” nie było zbyt duże. Maria zrobiła ją trochę od niechcenia. To był komplet – kula i jajko. Szary oplot, a na nim biało-różowy wzór. Szarość i antracyt w oplocie mają, zdaniem Marii, duży potencjał. To kolor uniwersalny, na którym wiele barw świetnie wygląda. Jakieś sześć lat temu na Facebooku mignęła jej reklama Szkoły Haftu Krystyny Duchniak. Przekonało ją, że można się tam nauczyć podstaw hafciarskiego warsztatu. Zaczęło się od promocyjnego kursu snutki, która zresztą skradła serce Marii. Uczyła się różnych haftów i po kolei nanosiła je na kule. Eksperymentowała z różnymi fakturami.

– Jak tylko nauczyłam się jakiegoś ściegu w szkole, natychmiast nanosiłam go na kule. Najpierw były węzełki francuskie i wałeczek robione muliną. Później dowiedziałam się, że tradycyjnie temari robi się kordonkiem. Jednym z klasycznych wzorów temari jest rozeta, zwana też chryzantemą. Można go robić różnie, nieco inaczej układać nici. Żeby zacząć haft, kulę trzeba najpierw podzielić na odpowiednie części za pomocą „południków”. Dodawanie kolorów to metoda prób i błędów, ale schemat prowadzenia nitki jest dość łatwy do opanowania. Przydaje się wyobraźnia przestrzenna, wzór trzeba mieć rozrysowany najpierw w głowie. Przetykanie nitki odbywa się trochę jak w ściegu „janinka”. Oplatamy jakby górę „południka”, a potem biegniemy z nitką do dołu kolejnego. Powstaje coś w rodzaju zygzaka. Miejsca przeciągania nitki można sobie zaznaczyć szpilkami – tłumaczy Maria.

Haft temari Maria Drescher

FOTO: Maria Drescher

Co może pójść nie tak w hafcie temari?

Nitka może się, na przykład, zmechacić. Zwłaszcza jeśli naraz użyjemy zbyt długiej. Trzeba też umiejętnie ją przeciągać – nie wbijać igły w kordonek, bo wtedy mogą się zrobić węzełki. I dobrze jest mieć naparstki, najlepiej dopasowane niemal jak pierścionki. Maria pracuje zwykle z jednym. I pomaga sobie cążkami przy przekłuwaniu.

Wykonanie kuli temari o średnicy około sześciu centymetrów z wymiarowaniem i zabezpieczeniem haftu zajmuje Marii około trzech godzin.

– Te moje wzory zajmują mniej więcej tyle czasu. Są też takie, które można by robić cały dzień. Stosuję również haft tradycyjny. Moim ulubionym haftem na kuli jest jednak klasyczne temari. Moją inwencją są jedynie kolory, ich połączenia. Japończycy robią niezwykle kolorowe kule. Lubię raczej stonowane kompozycje, nie lubię przekombinowywać z kolorami. Im więcej kolorów, tym trudniej to sensownie skomponować. Moje najulubieńsze kolory to czerwienie, beże, szarości i połączenia srebra ze złotem – opowiada.

W kwiatku na środku widać węzełki francuskie. Otaczają je węzełki brazylijskie – bardziej podłużne. Ten wzór powstał z kordonka, który przeznaczony jest dla haftu temari

FOTO: Maria Drescher

Mówi, że „nitka czasem się nie słucha”. Wtedy Maria wie, że należy na chwilę odłożyć haftowanie. Nitka mówi: „Nie wyjdę ci. Masz odłożyć haftowanie i wziąć się do innej roboty”.

Maria ze swoimi dziełami temari. Najbardziej lubi klasyczny wzór w tym hafcie na kuli, czyli chryzantemę

FOTO: archiwum

Ostatnio brała się do niej intensywniej, bo po raz pierwszy wystawiała swoje kule-bombki temari na targu – na Bazarze z Utopcem, jarmarku, który odbywa się w pobliskiej Polskiej Cerekwi. Jedną kulę sprzedawała za 90 zł. W Internecie sprzedała tylko kilka, kilka też oddała na aukcję charytatywną. Mówi, że najczęściej sprzedaje to, co już zrobiła, bo wtedy klient dostaje to, co mu się naprawdę podoba, ale z wykonaniem kul na zamówienie nie ma większego problemu. A temari poleca wszystkim jako świetną metodę relaksacji.

Przeczytaj również:

Boże Narodzenie na wsi

Boże Narodzenie dawniej i dziś. Jak się przyozdabiało choinkę?

Karolina Kasperek

Wśród krążących w sieci memów wiele opisywanych jest stwierdzeniem "to jedno zdjęcie, którego zapach czujesz", a na fotografii znajduje się potrawa lub przedmiot, przypominający nam jego woń. Nie inaczej jest z utrwalonymi w przeszłości kadrami ze świąt Bożego Narodzenia. Widok brązowych, lukrowanych pierniczków i choinki przyniesionej prosto z lasu przypomina nam ich zapach, m.in. dlatego tak chętnie kupujemy drzewka prosto z lasu i wypiekamy bożonarodzeniowe słodkości.

Co gotowały dawne panie domu na Wigilię?

Cofając się kilkadziesiąt lat wstecz, dowiemy się, że kolacja wigilijna nie wyglądała tak różnorodnie, jak podaje się ją dziś. Dawniej na stole wigilijnym również pojawiały się śledzie, jednak nie w tylu wersjach, w ilu występują dziś. Najczęściej spotykany był śledź w oleju i śmietanie. Jedną z bardziej lubianych potraw był żur grzybowy lub barszcz czerwony, któremu towarzyszyła kapusta z grochem. Jedzono również inne ryby, które były przyrządzane w różnych ziołach i przyprawach. Na deser podawano ciasta drożdżowe, pierniczki oraz kompot z suszu.

Dzisiejsze wigilie wyglądają podobnie, wersje potraw bywają tradycyjne, lecz zakrawają o nowoczesność. Tradycyjny karp często jest zastępowany innymi odmianami ryb. Przez lata zwykły śledź zyskał przynajmniej kilkanaście sposobów przygotowania. Panie domu przyrządzają również tradycyjne makowce czy serniki, ale często pojawiają się one w nieco zmodyfikowanej formie.

Czym przystrajano choinkę dawniej?

Mijające lata i nieuchronny postęp wpłynął również na zmianę dekoracji świątecznych. Kiedyś choinka musiała być żywa i nikt nie pomyślałby o tym, że zastąpi ją sztuczna kopia. Pięknie pachnące drzewo, przyniesione prosto z lasu przystrajano naturalnymi ozdobami, które miały swoje znaczenie. Na gałązkach wieszano orzechy i szyszki, będące symbolem płodności i dobrobytu, jabłka miały zagwarantować zdrowie i urodę w nowym roku, dzwoneczki dobrą nowinę, a pierniczki słodkie życie. Świeczki, którymi ozdabiano choinki, były prawdziwe, dlatego często zapalano je tylko na czas wieczerzy, by uniknąć pożarów, co mimo wszystko się zdarzało. Łańcuchy, którymi strojono drzewko wykonane były z papieru, bibuły, a czasem nawet ze słomy.

Dzisiejsze ozdoby choinkowe w większości są wykonane z plastiku, ponieważ jest on trwały i praktyczny, szczególnie gdy w domu są małe dzieci, których uwagę święcące drzewko przyciąga szczególnie. Do nabycia są również szklane bombki w różnych kształtach, jednak ich cena jest często wysoka. Papierowe łańcuchy zastąpiły kolorowe, wykonane z tworzywa sztucznego. W niewielu domach spotyka się naturalne ozdoby choinkowe sprzed lat.

Magia wigilii dawniej i dziś

Magia świąt – to stwierdzenie wraz z upływem lat nabrało zupełnie innego znaczenia niż pierwotnie. Dawniej Wigilia był czasem czuwania, bo to oznacza samo słowo wigilia, dlatego wystrzegano się kłótni. Ponadto wierzono również, że w tym dniu domy nawiedzały duchy osób zmarłych, które pojawiały się pod postaciami zwierząt. Dziś magia świąt oznacza mile spędzony czas z rodziną, pięknie przystrojone domy i mieszkania czy to, że dzieci są wyjątkowo grzeczne, co ma niewiele wspólnego z dawnym znaczeniem.

Nowoczesne tradycje w polskich domach

W Polsce od kilku lat trwa moda na jarmarki bożonarodzeniowe, których z roku na rok przybywa. Dotychczas najpopularniejszym jarmarkiem w Polsce był ten we Wrocławiu, jednak obecnie można je spotkać w niemalże każdym mniejszym mieście. Obecnie w modzie są również kalendarze adwentowe, które na początku były przygotowywane dla dzieci, by lepiej przyswoiły, czym jest adwent, jednak wraz z upływem czasu zaczęto tworzyć takie kalendarze dla dorosłych, np. z kosmetykami.

Warto pamiętać o tradycjach sprzed lat

Pomimo tego, że dawne tradycje odchodzą w niepamięć, warto do nich wracać i kultywować, gdyż wiele z nich, szczególnie starszym osobom, przywodzi na myśl wiele wspomniem. Choć wszystko podąża za przysłowiowym "duchem czasu", to czasem wystarczy kilka symboli, by cofnąć się do Bożego Narodzenia z dawnych lat.

Przeczytaj również:

Boże Narodzenie na Kaszubach

Jak świętowano Boże Narodzenie i Nowy Rok na wsiach na Kaszubach?

oprac. Justyna Czupryniak-Paluszkiewicz

Czas około świąteczny był silnie związany z kalendarzem prac rolniczych. Boże Narodzenie w dawnej tradycji nazywano „godami”. Wówczas pogańscy, dawni mieszkańcy Polski świętowali przesilenie zimowe, które miało być początkiem nowego roku słonecznego. Noc wigilijna, poprzedzająca gody, według wierzeń słowiańskich sprzyjała nadprzyrodzonym zjawiskom. W Wigilię wokoło błąkały się duchy, a w otoczeniu działy się różne dziwa – na przykład niektóre podania mówiły, że w tym okresie w sadzie zakwitają drzewa.

{embed_photo_100}417278{/embed_photo_100}

Jak dekorowano chaty na Boże Narodzenie?

Zwyczaj ozdabiania drzewka bożonarodzeniowego dotarł do polskich wsi dopiero w XIX wieku. Tradycję tę rozpoczęli mieszkańcy Warszawy, zaczerpując ją od Niemców. Wkrótce potem gałązki sosen, jodeł czy świerków zaczęły zdobić wiejskie domostwa. Iglakami zdobiono drzwi do chaty, ale przede wszystkim wieszano pod sufitem. Czasem choinki przybierały formę snopów siana. Oczywiście na tego typu drzewkach nie mogło zabraknąć ozdób. Na gałązkach wieszano wówczas owoce, smakołyki, ale też szyszki czy różne dary natury. Wierzono, że takie działanie zapewni urodzaj w nadchodzącym roku.

Przeczytaj także: Wieniec adwentowy ze skarbów ogrodu. Jak go zrobić?

{embed_photo_100}417279{/embed_photo_100}

Jak wyglądała wieczerza wigilijna na dawnej wsi?

Z Wigilią i spożywaną wówczas kolacją wiązało się wiele zwyczajów i przesądów. W większości domów nie rozmawiano podczas posiłku i nie odchodzono od stołu, dopóki każdy z domowników nie skończył jeść. Na stole musiało znajdować się co najmniej 7 potraw. Jednym z najbardziej tradycyjnym dań była i nadal jest kutia – niegdyś przygotowywana z ziaren pszenicy, maku, migdałów oraz rodzynków. Dodatkowo popularne były potrawy z ryb czy z kapusty. W czasie Wigilii jedzono również rzepę, jabłka czy orzechy – to miało zapobiegać chorobom. Zwyczaj nakazywał, aby chłop położył pod stół narzędzie – siekierę bądź sierp. Liczba gości przy wigilijnym stole musiała być parzysta.

Jak kiedyś obchodzono Święta? Wigilia i Boże Narodzenie kiedyś na dawnej wsi

FOTO: Narodowe Archiwum Cyfrowe

Jak czczono bliskich zmarłych podczas Wigilii?

W dawnych wierzeniach Wigilia była czasem szczególnej pamięci o bliskich zmarłych. W tym właśnie dniu dusze miały odwiedzać chłopskie domostwa. Należało je więc odpowiednio ugościć. Nie można było kłócić się czy smucić. W tym świątecznym czasie starano się palić światła i podtrzymywać ogień w piecach przez całą noc. Dzięki temu zmarli mogli „ogrzać się”. Wierzono również, że duchy razem z żywymi zasiadają do wigilijnej kolacji. Przygotowywano więc też wiele potraw i przekąsek, które symbolizowały w pewien sposób przemijanie czy śmierć. Były to na przykład suszone owoce albo mak.

Przeczytaj także: 10 najlepszych prezentów dla rolnika pod choinkę

Hej, kolęda, kolęda!

Wigilia była jednak nie tylko czasem melancholii i zadumy nad życiem wiecznym. To też bardzo radosny moment w roku. Najwięcej radości miała młodzież, która mogła wówczas płatać różne figle i robić kawały. Parobkowie na przykład ukrywali przed gospodarzami różne przedmioty, głównie narzędzia służące do pracy. Czasem psikusy nie oszczędzały nawet księży!

Ważnym zwyczajem było kolędowanie, nazywane też „chodzeniem po kolędzie”. Po wieczerzy wigilijnej wędrowni przebierańcy pukali od chaty do chaty, aby zaśpiewać i życzyć domownikom wszystkiego najlepszego w nadchodzącym roku. Kolędnicy koniecznie musieli mieć przebranie. Mogli „ucharakteryzować się” na postaci biblijne, ale też na diabły, baby, Żydów czy Cyganów.

{embed_photo_100}417280{/embed_photo_100}

Skąd wzięła się tradycja mszy o północy - pasterki?

Okazuje się, że udział w mszy świętej odprawianej o północy rozwinął się z wierzeń słowiańskich. Wiązało się to silnie z przekonaniem, że w Wigilię biesiaduje się ze zmarłymi. Noc wigilijna to szczególnie ważny czas w roku. Wtedy to zwierzęta rzekomo miały przemawiać ludzkim głosem. Trzeba więc było z każdym zwierzęciem w gospodarstwie podzielić się opłatkiem. Według wierzeń w ten sposób chroniło się inwentarz przed chorobami. Po zachodzie słońca nie należało wykonywać też żadnych prac, bo zwiastowało to nieszczęście.

Kamila Berthold
Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Źródło: dzieje.pl

Dzieci z przyjemnością się zaangażują w prace przy stroikach, np. z wykorzystaniem szyszek sosny i świerku

FOTO: Małgorzata Wyrzykowska

Czego symbolem jest wieniec adwentowy?

Wieniec adwentowy jest symbolem zbliżających się świąt Bożego Narodzenia i stanowi również pierwszą ozdobę towarzyszącą temu wydarzeniu. Ten symbol adwentu, czyli czterech tygodni poprzedzających święta, możemy umieścić na blacie stołu, komodzie, szafce lub w formie wiszącej na drzwiach, ścianie lub oknie – ważne, by był dobrze wyeksponowany. Za jego podstawę mogą posłużyć pędy roślin lub ozdobny drut, by stworzyć lekką, ażurową konstrukcję, która wielkością i kolorystyką będzie zgrana z wnętrzem pokoju lub frontem domu.

Co można wykorzystać do zrobienia wieńca adwentowego?

Do wykonania ozdób przydadzą nam się: gałązki iglaków, czyli sosny, świerków, jałowców, daglezji, jodły lub żywotników, a także długie pędy powojnika, winobluszczu, giętkie, cienkie i długie pędy wierzby, ulistnione gałązki z owocami ogników, owoce dzikiej róży, jemioła, bukszpan, szyszki, słoma, siano, mech, rajskie jabłuszka, fragmenty kory brzozy, jej gałązki lub kawałki drewna brzozowego z korą.

Gałązki żywotnika, sosny wejmutki oraz owoce dzikiej róży i kwiatostany traw można układać na misie, ale warto też wykorzystać estetyczny koszyczek

FOTO: Małgorzata Wyrzykowska

Do dyspozycji mamy gałązki mahoniu z błyszczącymi listkami, zimozielonych berberysów lub ostrokrzewów i irg, efektowne lampiony miechunek, owocostany czosnków, żołędzie, kasztany, orzechy, zasuszone kwiatostany hortensji czy pędy leszczyny pogiętej. Tyle możemy przynieść z ogrodu lub lasu, ale mamy jeszcze inne elementy dekoracyjne w zasięgu ręki: suszone krążki cytryny, limonki, pomarańczy lub mandarynki, krążki suszonego jabłka z dekoracyjnym gniazdem nasiennym w kształcie gwiazdy, laska cynamonu, gwiazdki anyżu, owoce kumkwatu oraz sznurek konopny lub rafię do mocowania różnych elementów. Ciekawym uzupełnieniem może być fragment tkaniny zgrzebnej (sukna) albo jutowej.

Czym uzupełnić naturalne stroiki?

Zgromadziliśmy wiele ciekawych składników, które wykorzystamy do uplatania stroików, ale warto je uzupełnić kolorową wstążką, szeroką świecą, małymi bombkami lub jakimiś figurkami aniołków, zwierzątek lub bałwanków. Przydadzą się również styropian i gąbka florystyczna. Dziś sklepy oferują ogromne ilości różnych przedmiotów dekoracyjnych.

A może zdecydujesz się na skromny świecznik, który będzie połączeniem kawałka brzozowego drewienka ze strzelistymi świecami?

W krótkim kawałku brzozowego nieokorowanego drewna wywiercamy otwory pasujące średnicą do długich świec albo w takim samym kawałku wywiercamy zagłębienia na świeczki do podgrzewaczy. Te brzozowe świeczniki bardzo ładnie będą wyglądały na podściółce z gałązek jodłowych, dodatkowo ożywione kokardkami bądź ludzikami z drewna.

Świecznik w kawałku nieokorowanej brzozy

FOTO: Małgorzata Wyrzykowska

Wykorzystajmy szerokie naczynie – mogą to być misa, szeroki zdobny słój lub wysoki i szeroki flakon. Na dnie naczynia układamy gałązki iglaków, na nich ozdoby. Mogą to być szyszki, bombki, fragmenty rafii ułożonej niedbale, kokardki czy inne dostępne elementy. W środku umieszczamy świecę, która kolorystycznie pasuje do reszty. Starajmy się wszystkie ozdoby utrzymywać w jednej gamie kolorystycznej. Taki zestaw będzie bardziej elegancki.

Przeczytaj również:

wieś

Jakie kiedyś zdobiono chłopskie chaty na Wigilię?

Małgorzata Wyrzykowska

Symbioza tradycji i nowoczesności

Pomóc ma w tym założona przez twórczynię kilka lat temu szkoła haftu. Przeszły przez nią już i gospodynie, i pracownicy korporacji, i haftujący dyrektorzy gminnych domów kultury.

Na kołowej grupie na Facebooku mignął mi post o szkole haftu. Weszłam na stronę, a tam i wzorniki polskich haftów ludowych, książki o haftach francuskich i kursy online. Symbioza tradycji i nowoczesności. I zdjęcie Krystyny, która znad rozpiętego na specjalnej ramie sztandaru z uśmiechem zaprasza do nauki haftu.

Krystyna podczas corocznego zjazdu konsultuje uczniów twarzą w twarz

FOTO: Mateusz Duchniak

Sztandar to jest coś!

Krystyna wychowała się w Wieniawie pod Radomiem. Nie myślała o karierze artystki, ale do liceum plastycznego w Kielcach wybierała się swego czasu jej starsza siostra. Siostrze nie udało się dostać, więc kiedy po paru latach przyszedł czas wyboru szkoły średniej, postanowiła, że udowodni rodzinie, że jej się uda. Zawsze lubiła malować, rysować, haftować.

– Z wykształceniem plastycznym szukałam swojej drogi. W towarzystwie usłyszałam, że koleżanka jest projektantką sztandarów. Zapewniała, że haftować je może każdy. Zobaczyłam kiedyś wykonany przez nią sztandar i chociaż nie miałam jeszcze pojęcia o haftowaniu sztandarów, ogarnęło mnie wrażenie, że nie zrobiła tego fachowo. Jak się później okazało, popełniła kilka błędów. Na przykład kiedy haftowała jedno pole, nie przykryła reszty tkaniny. Lampa, która na nią świeciła, spowodowała jej lekkie wyblaknięcie. Poczułam wtedy, że muszę znaleźć kogoś, kto mnie tego nauczy. Sztandary zafascynowały mnie do tego stopnia, że dotykałam je w kościele – wspomina Krystyna.

Wytężona praca przy sztandarze dla Centralnego Biura Antykorupcyjnego. To w całości ręczna robota, a najbardziej pracochłonny był orzeł

FOTO: Mateusz Duchniak

Jak wyhaftować orła?

Była połowa lat 80. ubiegłego wieku. Ten haft nie był popularny, więc Krystyna jeździła po warszawskich pracowniach i wypytywała. Dowiedziała się, że w Łodzi mieszka starsza kobieta, która udzieliła wywiadu w lokalnej gazecie. Żaliła się, że nie ma komu przekazać wiedzy i marzy o kimś, kto chciałby przejąć pałeczkę.

Dożynki Prezydenckie

Dożynki Prezydenckie – wsparcie dla rolników

Najładniejszy wieniec dożynkowy – jakie województwa wygrały?

Tegoroczne Dożynki Prezydenckie odbyły się 15 września w Warszawie, na dziedzińcu Pałacu Prezydenckiego. Tradycyjnie uczestniczył w nich Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Andrzej Duda z małżonką Agatą Kornhauser-Dudą. Natomiast w sobotę 14 września poznaliśmy laureatów konkursu na najładniejszy wieniec dożynkowy o Nagrodę Prezydenta RP.

Dożynki Prezydenckie 

FOTO: Prezydent.pl

Dożynki Prezydenckie są oficjalną formą podziękowań za plony, ale również wyrazem szacunku dla pracy rolnika. Podczas dożynek Prezydent podziękował rolnikom za ich ciężką pracę i poświęcenie podczas tegorocznych żniw: – (…) polski rolnik wymaga wszechstronnej opieki ze strony państwa; że dla nich musi się znaleźć wsparcie; że dla nich musi się znaleźć bezpieczeństwo, pewność tego, że będą mogli się odbudować, odtworzyć, że wymagają specjalnych nakładów i że to jest tak niezwykle potrzebne – powiedział Prezydent podczas wystąpienia w trakcie Wielkiego Święta Plonów. Andrzej Duda zwrócił się do ministra rolnictwa, aby znalazły się fundusze dla rolników, którzy borykają się z rozmaitymi kataklizmami i klęskami żywiołowymi, a obecnie walczą z powodzią, która dziesiątkuje ich pola, zabiera im domy i niszczy gospodarstwa. – Czasem – niestety, w nielicznych przypadkach – ten żywioł udaje się zatrzymać. Ale najczęściej jest tak, że woda przenika, przechodzi, zalewa domy, zalewa gospodarstwa rolne, zalewa pola, niszczy maszyny, niszczy plony, niszczy życie. Proszę, żeby dla polskich rolników znalazły się pomoc, wsparcie i ta właśnie wszechstronna opieka ze strony polskiego państwa – tak niezwykle im potrzebna – mówił Prezydent. Podziękował także przybyłym na uroczystość rolnikom, przede wszystkim delegacjom z województwa opolskiego, śląskiego oraz dolnośląskiego, gdzie obecnie rolnicy zmagają się z powodzią.

Przeczytaj także: Dopłaty dla KGW dla większej liczby organizacji. Kto je dostanie?

{embed_photo_100}462686{/embed_photo_100}

Dożynki Prezydenckie – wsparcie dla rolników

Minister rolnictwa i rozwoju wsi Czesław Siekierski zapewnił prezydenta o tym, że będzie wsparcie dla rolników, którzy ucierpieli na skutek klęsk pogodowych. Chodzi przede wszystkim o wiosenne przymrozki, gradobicia, suszę. Rząd planuje zwrot trzeciej i czwartej raty podatku rolnego: – W związku z obecną sytuacją będą też kolejne straty i będą one analizowane. Będą więc dodatkowe koszty, które musimy umieścić w budżecie przyszłorocznym, a także w tegorocznym, aby pomóc tym, którzy ucierpią wskutek obecnej tragicznej sytuacji – podkreślił minister Siekierski. Rolnicy zależni są od kapryśnej i nieprzewidywalnej pogody, dlatego w budżecie powinny być zaplanowane środki na te wyjątkowe sytuacje.

Najładniejszy wieniec dożynkowy – jakie województwa wygrały?

Do konkursu przystąpiły grupy z 14 województw:

• dolnośląskiego,
• kujawsko–pomorskiego,
• lubelskiego,
• lubuskiego,
• łódzkiego,
• małopolskiego,
• mazowieckiego,
• opolskiego,
• podkarpackiego,
• podlaskiego,
• pomorskiego,
• śląskiego,
• świętokrzyskiego,
• wielkopolskiego.

Dożynki Prezydenckie 

FOTO: Prezydent.pl

Nagrodę Prezydenta za najładniejszy wieniec dożynkowy jury pod przewodnictwem dr Barbary Fedyszak-Radziejowska przyznało:

I miejsce: województwo podlaskie

II miejsce: województwo lubelskie

III miejsce: województwo podkarpackie

Wyróżnienia otrzymały województwa: wielkopolskie, dolnośląskie oraz lubuskie.

– Małżonka Prezydenta RP, Agata Kornhauser–Duda pogratulowała laureatom sukcesu i przekazując dyplomy, podziękowała za ich ogromne zaangażowanie w przygotowanie wieńców dożynkowych. Statuetkę zwycięskiej grupie wręczy Prezydent Andrzej Duda w niedzielę podczas Ceremoniału Dożynkowego – napisano na stronie prezydenta. 

Fot i źródło: prezydent.pl, gov.pl

Jak informuje Wielkopolska Izba Rolnicza, Święto Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny jest obchodzone od V wieku w połowie sierpnia. Dlaczego jednak w polskiej tradycji nazywane jest też świętem Matki Boskiej Zielnej? Ponieważ wówczas przypada kulminacyjny moment tzw. okresu zielonego.

Wówczas to następowało zakończenie zbiorów zielonych płodów ziemi i 15 sierpnia świecono zioła, zboże, warzywa i owoce. Z jakiego powodu święcono zbiory? Nie tylko w podziękowaniu Bogu za nie, ale także po to by pobłogosławione zioła chroniły domowników i gospodarstwo od burzy, piorunów i gradu. Poświęcone zioła miały także szybciej leczyć domowników i zwierzęta oraz chronić przed urokami. 

Matka Boska Zielna w Polsce, ale Korzenną w Czechach

W polskiej tradycji  Matka Boska, której  święto obchodźmy 15 sierpnia jest uważana za patronkę ziemi, ziół, kwiatów, owoców i zbóż. W krajach europejskich, gdzie jest rozwinięty kult Matki Boskiej tego dnia składa się w ofierze płody ziemi: zioła, kwiaty, zboża, warzywa i owoce.

Co ciekawe w różnych europejskich krajach Matka Boska ma nieco inne dodatkowe nazwy: 

• w Polsce jest nazywana Zielną lub Dożynkową,
• w Czechach – Korzenną
• w Niemczech – Kwietną,
• a w Estonii – Żytnią.

Jak w polskiej tradycji świętowano zakończenie żniw w okresie Matki Boskiej Zielnej?

Zgodnie z ludową polską tradycją, żniwa należało zakończyć do 15 sierpnia. W dniach poprzedzających święto Matki Boskiej Zielnej odbywało się "okrężne". Nazwa wzięła się stąd, że gospodarze "okrążali" wszystkie pola, tzn. żęli i zbierali plony, które się na nich w krąg jeszcze znajdowały. Potem rozpoczynano dożynki.

Dożynki i święto 15 sierpnia od zawsze kojarzy się również z wieńcem dożynkowym. Ten był wyplatany w niedzielę poprzedzającą święto Matki Boskiej Zielnej. W wieńcu musiały znaleźć się wszystkie zboża zebrane z pól, a wśród nich koniecznie musiały być żyto, pszenica, jęczmień i owies. Samo związanie wieńca powierzano dziewczynie równocześnie bardzo pracowitej, jak i o nieskazitelnych obyczajach. To miało zapewnić dobre zbiory we wsi w kolejnym sezonie.

Gospodarze "okrążali" wszystkie pola, tzn. żęli i zbierali plony, które się na nich w krąg jeszcze znajdowały. Potem rozpoczynano dożynki.

FOTO: Muzeum Rolnictwa im. Księdza Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu

Tradycją było również zanoszenie wieńca dożynkowego do dworu i przekazanie go właścicielowi majątku. 

Święcenie bukietów na Matki Boskiej Zielnej. Jakie zioła muszą być w bukiecie?

Mieszkańcy wsi 15 sierpnia udają się również na nabożeństwo podczas, którego święcone są wiązanki ziół, wieńce zbóż oraz chleby wypieczone ze świeżo zebranego ziarna. Według tradycji, bukiet do poświęcenia powinien składać się z 7 lub nawet 77 różnych ziół, zbóż i kwiatów, bowiem 7 symbolizuje doskonałość. Do podstawowych ziół zalicza się:

• melisę,
• rumianek,
• miętę,
• rozmaryn,
• nasturcję,
• lubczyk,
• bazylię.

Starano się, by bukiety były duże i obficie poświęcone. Bukiety ziół trzymano przez cały rok, wierząc, że uchronią domostwo przed wszelkimi nieszczęściami, a wyciągnięte z nich zioła uleczą z chorób ludzi i zwierzęta.

Jakie są przysłowia na Matki Boskiej Zielnej?

Warto także przypomnieć sobie chociażby niektóre ludowe przysłowia związane ze świętem Matki Boskiej Zielnej. Zwłaszcza, ze wiele z nich przypomina ile człowiek zawdzięcza ziemi, ale też i pracy rolników.      

• Gdy we Wniebowzięcie ciepło dopisuje, to ciepły i pogodny koniec lata obiecuje.związane
• W sierpniu każdy kwiat woła – zanieś mnie do kościoła!
• Na Wniebowzięcie – ukończone żęcie.
• Od Wniebowzięcia miej w stodole połowę żęcia.
• We Wniebowzięcie Panny Marii słońce jasne, będzie wino godnie kwaśne.
• Gdy Zielna Matka deszcz przynosi, to zwykle na Narodzenie Matki (8 IX) rosi.
• Na Wniebowzięcie słota, w jesieni dużo błota.
• Na Wniebowzięcie Matki Boskiej – świeży chlebek i kluski.

Opracowanie: Grzegorz Wysocki, dyrektor biura Wielkopolskiej Izby Rolniczej
​fot. Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu

• Haft pałucki perłą ziemi wągrowieckiej
• Uczcie jak snutki!
• Haft – tradycja ulotna
• Do Świętego Piotra w kupnej
• Żeby nie zahaczyć pętelki
• Wpis na obchody?

Haft pałucki perłą ziemi wągrowieckiej

Dwa tygodnie temu Muzeum Regionalne w Wągrowcu było gospodarzem ostatnich, czwartych, konsultacji społecznych dotyczących wpisu haftu na krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego. Poprzednie trzy spotkania odbyły się w Kcyni, Szubinie i Żninie.

– Zarówno dla nas, jak i dla państwa ten haft to wspólne niematerialne dziedzictwo, które chcemy chronić i o które chcemy zadbać – powiedziała Małgorzata Kranc-Rybczyńska, dyrektor Muzeum Regionalnego w Wągrowcu.

W liście od burmistrz Wągrowca Alicji Trytt, odczytanym przez Iwonę Szafran, dyrektor Miejskiego Domu Kultury w Wągrowcu, wybrzmiało, że haft pałucki jest jednym z największych osiągnięć ziemi wągrowieckiej i dzięki swojej wyjątkowości ma ogromny potencjał do stania się jedną z pereł promocyjnych miasta i regionu. A szansa na wpisanie go na listę niematerialnego dziedzictwa to zasługa niezwykle aktywnego, działającego przy muzeum koła hafciarskiego, którego opiekunem jest zasłużona twórczyni ludowa Krystyna Ługiewicz.

Strój i haft pałucki Muzeum Regionalne w Wągrowcu odnajdywało przez lata na rodzinnych zdjęciach mieszkańców regionu

FOTO: Muzeum Regionalne w Wągrowcu

Mieszkańcy Bermudów (wyspy na Atlantyku na wschód od Ameryki Północnej) przed Wielkanocą stawiają sobie wysokie cele – puszczanie latawców. Mieszkańcy tych wysp robią własne latawce z drewnianych patyków i kolorowego papieru. Latawce przypominają parasole albo pajęczyny. Do latawca przyczepiona jest chusteczka, która wydaje na wietrze dźwięk. Ludzie zbierają się w Wielki Piątek i uczestniczą w Festiwalu Latawców. Latawiec ma symbolizować zmartwychwstałego Chrystusa.

Typowy wielkanocny latawiec puszczany w Wielki Piątek na Bermudach

FOTO: Shutterstock

Påskekrimmen, czyli norweska Wielkanoc z kryminałem

Czy uwierzylibyście, że w niektórych częściach świata Wielka­noc to czas przestępstw? I nie chodzi tu o odgryzanie uszu czekoladowym zającom. Nie, mowa tu o Påskekrimmen – norweskiej tradycji czytania, oglądania i słuchania kryminałów i thrillerów detektywistycznych podczas Świąt Wielkanocnych. Z mediów wylewają się kryminalne opowieści. Swój wkład do tradycji mają nawet producenci mleka, którzy drukują historie na kartonach z napojem.

Jajka i Wielkanoc idą w parze. W te święta nie tylko podarowuje się kolorowe jajka, chowa je i znajduje czy stara się jak najszybciej przetoczyć je po trawniku albo też stuka jednym o drugie w pojedynku na to, czyje jajo trwalsze.

W Poniedziałek Wielkanocny tysiące ludzi gromadzi się na rynku w Haux we Francji, aby uczcić Wielkanoc gigantycznym omletem! Co wchodzi w skład przepisu? Do zrobienia tego omletu kilkudziesięciu kucharzy zużywa ponad 5000 jaj, 50 kg cebuli i czosnku oraz 4 kg soli i pieprzu! Każdy uczestnik może dołączyć i zjeść kawałek. Skąd się wzięła? Legenda głosi, że Napoleon podróżował ze swoją armią przez południową Francję, kiedy po raz pierwszy spróbował przygotowanego dla niego omletu w gospodzie niedaleko Bessières pod Tuluzą. Tak mu się to spodobało, że następnego dnia zlecił wykonanie gigantycznego egzemplarza dla swoich żołnierzy.

Skorupy i czarownice

Jeś​li Wielkanoc zamierzacie spędzić na greckiej wyspie Korfu, uważajcie na latającą ceramikę. W Wielką Sobotę o godzinie 11.00 mieszkańcy Korfu zrzucają ze swoich balkonów gliniane garnki różnej wielkości. Tradycja sięga XVI wieku, kiedy to ludzie wyrzucali przez okno wszystkie niepotrzebne i stare rzeczy, aby przygotować się na wiosnę – rozbijane garnki miały odstraszać złe duchy i wyznaczać nowy początek.

Natomiast Luksemburczycy obchodzą tzw. Bretzelsonnden, czyli „niedzielę precli”, w trzecią niedzielę Wielkiego Postu. W Luksemburgu precle to właściwie słodkie ciasta francuskie z lukrem i migdałami. W tę niedzielę chłopaki dają dziewczynom, które im się podobają, precle. Jeśli dziewczyna przyjmie poczęstunek, chłopak będzie mógł odwiedzić ją w niedzielę wielkanocną i w zamian otrzyma jajko. Jeśli to wszystko dzieje się w roku przestępnym, role się odwracają i to dziewczyny wręczają precle.

Szwedzi i niektórzy inni Skandynawowie świętują Halloween wiosną. W Wielki Czwartek dzieci przebierają się za czarownice i z miotłami i miedzianymi czajnikami chodzą od drzwi do drzwi, prosząc o słodycze. Zazwyczaj oferują dorosłym udekorowane gałązki wierzby lub rysunki w zamian za smakołyki. Tradycja wywodzi się z legendy, że szwedzkie czarownice przed Wielkanocą udawały się do Blåkulla – mitycznego miejsca sabatów, aby bawić się z diabłem. Aby mieć pewność, że czarownice nie wrócą, Szwedzi w Niedzielę Wielkanocną palą wielkie ogniska.

Fajerwerki z wózka, czyli Scoppio del Carro

Co z Wielkanocą w Wielkiej Brytanii? Wielkanoc tam rozpoczyna się w Wielki Piątek i jest najważniejszym świętem w roku Kościoła. To kraj protestancki, a w kościele protestanckim Wielki Piątek jest ważniejszym dniem niż Niedziela Wielkanocna. W Wielkiej Brytanii tradycją jest opowiadanie historii o zajączku wielkanocnym, dawanie czekoladowych jajek i kartek wielkanocnych, ale są i inne tradycje.

To na przykład gorące bułeczki krzyżowe. Są ulubionym przysmakiem wielkanocnym składającym się z przyprawionej słodkiej bułki zrobionej z porzeczek lub rodzynek i dekorowanej krzyżykiem na wierzchu. Jedzenie gorących bułeczek krzyżowych oznacza koniec Wielkiego Postu, ponieważ są one robione z produktów mlecznych, które są w tym okresie zabronione. Mięsem spożywanym podczas Wielkanocy w Wielkiej Brytanii jest zazwyczaj jagnięcina. Tradycja ta wywodzi się z dostępności pierwszego baranka w sezonie, który tradycyjnie trafiał na rynek w okresie Wielkanocy.

We Florencji we Włoszech przygotujcie się na eksplozje. „Wybuch wózka” to tradycja, która rozpoczęła się ponad 300 lat temu. Wózek (brindellone) ma ponad 9 m wysokości i jest ciągnięty przez parę białych wołów na plac przed katedrą. Staje pomiędzy katedrą a budynkiem baptysterium. O 11.00 arcybiskup Florencji staje przy ołtarzu i odpala rakietę w kształcie gołębicy, która ma symbolizować Ducha Świętego. Rakieta wystrzeliwuje z wózka, inicjując fajerwerki. Tradycja ta nazywa się Scoppio del Carro i następuje po niej parada w średniowiecznych strojach.

Wielkanoc we Florencji, czyli procesja z białymi bykami ciągnącymi „ognisty wózek”

FOTO: Shutterstock

Sufity pełne jajek

Brazylia jest krajem bardzo religijnym, w którym większość ludności stanowią katolicy. W Wielką Sobotę Brazylijczycy organizują Sabado de Aleluia, czyli minikarnawał w małych miasteczkach, który jest świętowaniem zakończenia Wielkiego Postu. Obdarowują się prezentami w postaci dużych czekoladowych jajek – pustych lub wypełnionych słodyczami. Jajka te zdobią sufity w sklepach już na miesiąc przed Wielkanocą.

Brazylijskie wielkie wielkanocne czekoladowe jajo wypełnione czekoladą i kremem, które wyjada się łyżką

FOTO: Shutterstock

Wielkanoc jest jednym z najważniejszych świąt w Bułgarii i rozpoczyna się w Niedzielę Palmową, a dwie najważniejsze tradycje wielkanocne w tym kraju to jasnoczerwone jajka i chleb wielkanocny znany jako kozunak. Bułgarzy stukają się jajkami albo rzucaja nimi na szczęście. Osoba, która skończy z nierozbitym jajkiem, będzie miała rok szczęścia. Zgodnie z innym zwyczajem najstarsza kobieta w rodzinie pociera twarze dzieci pierwszym namalowanym przez siebie czerwonym jajkiem. Symbolizuje to jej życzenie, aby nie opuszczały ich zdrowie i siła.

W Stanach Zjednoczonych w Waszyngtonie w Poniedziałek Wielkanocny prezydent organizuje co roku Easter Egg Roll na trawniku Białego Domu, czyli swojej siedziby. Uważa się, że tradycja ta sięga 1878 roku. Wtedy dzieci bardzo dużą łyżką turlały po trawie kolorowe gotowane na twardo jajka. W tym roku roku odbędzie się już 146. edycja Easter Egg Roll.

Karolina Kasperek

Jakie modele Tarpana będzie można zobaczyć w Szreniawie?

Organizatorzy "Retro show" w Szreniawie zapowiadają, że na wystawie pojawią się następujące modele Tarpana:

• najstarszy Tarpan 233 – jubilat z 1973 roku, przedostatni z próbnej serii 250 egzemplarzy,
• Tarpan 237, który przewoził fotoreporterów podczas pielgrzymki papieża Jana Pawła II do Polski w roku 1987,
• wczesny Tarpan 4WD (model nazwany ostatecznie „Honker”) z 1989 roku, wyposażony w opatentowane mechanizmy przeniesienia napędu prof. Jana Dzidy,
• jeden z trzech prototypów krótkiej odmiany Tarpana z roku 1995. 

Parada zabytkowych pojazdów na „Retro show” w Szreniawie

Tegoroczne „Retro show” w Szreniawie o godz. 11.00 rozpocznie parada zabytkowych pojazdów, w których wezmą udział głównie ciągniki. Oczywiście wśród przejeżdżających historycznych pojazdów nie zabraknie legendarnego Ursusa, który jest symbolem polskiego rolnictwa. W szreniawskim muzeum można obecnie podziwiać 4 egzemplarze tego modelu. Uroczystość swoją obecnością uświetni „Klub Traktor i Maszyna”.

Demonstracje maszyn rolniczych w Szreniawie

W programie imprezy została również zaplanowana demonstracja maszyn i urządzeń rolniczych. Organizatorzy zaplanowali:

• ostatni w sezonie letnim 2023 przejazd lokomobili H. Cegielski („Hipoliny”),
• debiutancki przejazd ciągnika gąsienicowego Piast G-75R.

Jak koń orał pole?

Na jednym z muzealnych pól odbędzie się również pokaz pracy zwierząt. Specjaliści z Działu Chowu Zwierząt zademonstrują orkę, bronowanie i siew, które wykonają konie. Ponadto na przybyłych na wystawę gości będą czekały pokazy młocki:

• z użyciem cepów,
• młocarni sztyftowej,
• młocarni szerokomłotnej,
• młocarni czyszczącej.

Zwiedzający będą mogli spróbować pyr z gzikiem i uczestniczyć w smażeniu powideł.

Co w programie imprezy w Muzeum w Szreniawie?

Program „Retro show” w Szreniawie został zaplanowany w następujący sposób:

• 11.00 – parada zabytkowych pojazdów
• 11.30 – pokazy na polu muzealnym
• 13.30 – paradny powrót z pola na podwórze folwarczne
• 13.30 – śpiewamy z Affabre Concinui (pawilon 8)
• 14.00 – Finisaż wystawy „Biskupianie” (w spichlerzu)
• 14.00 – prezentacja zabytkowych pojazdów na podwórzu folwarcznym
• 15.00 – Wręczenie nagród w konkursie „Naturalia Land Art”
• 15.45 – występ sceniczny Biskupian z Domachowa
• 17.00 – tańczymy z Domem Tańca Poznań Jacka Hałasa – kapela koźlarska Adama Kaisera, Rodzinna Kapela Hałasów
• 18.00 – zakończenie imprezy

Dodatkowo:

• przejazdy lokomobili HCP,
• przejazdy ciągnika gąsienicowego Piast,
• młocka z wykorzystaniem lokomobili,
• pokazy samochodów Tarpan i Honker,
• młocka z wykorzystaniem przystawki pasowej ciągnika,
• pokazy orki, bronowania i siewu,
• prezentacja pojazdów przez właścicieli,
• wystawa Tarpanów i Honkerów oraz motocykli na podwórzu folwarcznym.

Pawilony wystawiennicze będą otwarte od godz. 10:00 do 17:45              

Impreza jest biletowana. Kup bilet online.

oprac. Justyna Czupryniak

źródło: muzeum-szreniawa.pl

Zaczęło się od warsztatów, które Krzysztof Leśniewski zorganizował KGW w Pturku w gminie Barcin. W 2016 roku pojawiło się dofinansowanie z urzędu marszałkowskiego i Gminny Dom Kultury w Barcinie rozpisał konkurs. Pomyślały, że zaangażują swojego krajana – pasjonata historii regionu i jego kuchni. Krzysztof rozpisał na pół roku warsztaty kulinarne z kuchni pałuckiej. Ale najpierw kilka słów o nim samym.

To babcia uczyła Krzysztofa Leśniewskiego kuchni pałuckiej

Krzysztof Leśniewski ma 50 lat, a w tym roku jednocześnie świętuje jubileusz 20 lat działalności społecznej. Działał m.in. w Towarzystwie Przyjaciół Dzieci. Urodził się w Szubinie, ale jego rodzina pochodzi z małych pałuckich wiosek: Marcinkowa Dolnego, Obiecanowa, Janowa Wielkopolskiego. Z wykształcenia jest elektromechanikiem i kucharzem, dziś jest też technikiem BHP. Przez kilka lat pracował w antykwariacie i jako konserwator na basenie, w zakładzie szklarskim i jako pomocnik kucharza. Od około 10 lat promuje region Pałuk.

Krzysztof Leśniewski ze swoja pierwszą książką kucharską. Jest w niej sedno kuchni pałuckiej

FOTO: Karolina Kasperek

– Kuchnią zaraziła mnie moja babcia. Wychowałem się bez ojca, mama pracowała, dziadek też. Babcia wtedy gotowała obiad. Często słyszałem od niej: „Pomóż w tym”, „Zrób to”. Zapamiętywałem przepisy, z których gotowała, ale babcia sporo zapisywała też w zeszycie. Są w nim receptury wykorzystywane jeszcze przez prababcię, która dorywczo służyła jako pomoc kuchenna w Marcinkowie Dolnym. Czasem obierałem ziemniaki, a czasem musiałem podlewać sos czy zarabiać ciasto na gofry. Poznawałem przydatne w kuchni rośliny, kiedy chodziło się nad staw na rzęsę dla kaczek czy po lucernę dla świń, w ogródku rosły warzywa – opowiada Krzysztof.

Książka "Kuchnia pałucka powstała na bazie przepisów z zeszytu babci i rozmów z mieszkańcami Pałuk

Skończył szkoły, pracował, w międzyczasie został przewodnikiem turystycznym. Ludzie pytali go często: „A co to ta kuchnia pałucka? Czym się wyróżnia?”. Krzysztof postanowił wtedy, że spisze przepisy, między innymi z zeszytu babci, ale też te od mieszkańców Pałuk. Tak powstała jego pierwsza książka, czyli „Kuchnia pałucka”. Napisał ją w 2016 roku.

Gospodynie z KGW Pturek zajmują na festiwalach i konkursach pierwsze miejsca za potrawy przyrządzane według starych pałuckich receptur. Ostatnio za pyrczoka, czyli placek ziemniaczany

FOTO: Karolina Kasperek

– Zbieranie przepisów i informacji zaczęło się w 2010 roku. W międzyczasie przydarzył mi się trzymiesięczny pobyt w szpitalu, kiedy miałem na to nawet więcej czasu. Kiedy dzwoniłem do wydawnictw, w słuchawce słyszałem tylko: „Ale to taka kuchnia niszowa” albo: „kuchnia, która nie istnieje”. Kiedy rozmawiałem z mieszkańcami, też słyszałem: „Ale po co będziesz pisał, to jest przecież taka zwykła kuchnia”. Że to może bez sensu. Nikt jednak wcześniej tego nie spisywał i nie systematyzował. Oskar Kolberg pisał o tutejszej kuchni, ale „rozparcelował” ją na powiaty, więc zniknęły gdzieś w nich Pałuki – mówi Krzysztof.

Tajemniczy składnik wypieków na Pałukach

Panie zachęcają, żeby spróbować miodownika Marianny Pawłowskiej – sołtyski i zarazem przewodniczącej koła. Miodownik świetny, więc pytam o skład.

– Ciasto ucierane, ale nie na proszku, tylko na sodzie. Bo różnica z wypiekami na Pałukach polega na tym, że u nas do większości wypieków dodawana jest soda. Nawet do bambrzoka, czyli placka ziemniaczanego z boczkiem. Choć u nas nazywany jest też pyrczokiem. Dawniej zresztą robiło się go na słodko. Dostałyśmy za niego pierwsze miejsce w zeszłym roku w Minikowie w konkursie Święto Ziemniaka. Zdystansowałyśmy pięćdziesiąt dwie inne potrawy – chwalą się członkinie koła.

dziad pałucki

FOTO: Krzysztof Leśniewski

Kuchnia pałucka jest i słodka, i kwaśna

Krzysztof znalazł wydawnictwo, a książkę zadedykował mamie Marii i dziadkom Tadeuszowi i Pelagii. Zaglądam do książki i podpytuję o kuchnię. Najpierw ogólnie, czyli co wyróżnia kuchnię pałucką na pierwszy rzut oka.

– Nasza kuchnia jest bardziej słodko-kwaśna. Ten smak ma korzenie chyba jeszcze średniowieczne i podejrzewam, że pochodzi z kuchni arcybiskupów, którzy mieszkali w Żninie. W naszej kuchni dodawano od dawna sok z kiszonej kapusty, a później zamiennie ocet, który przed wojną Żydzi sprowadzali do Żnina w beczkach z fabryki z Poznania – wyjaśnia autor kulinarnych pałuckich kompendiów.

Co się jada na śniadanie na Pałukach?

Krzysztof przywołuje znów Kolberga i mówi, że etnograf w swoich książkach wyraźnie mówi o tym, co na Pałukach jadano na śniadanie, obiad, kolację, co podawano na weselach i stypach.

Od czego zatem zacząć pałucki dzień? Od polewki – wody zaciągniętej mąką i mlekiem lub śmietaną, wodnistego żuru albo też gzika ze sznytlokiem na skibce, czyli twarożku z grubym szczypiorem na kromce chleba. Na śniadanie wypiekano też kukiełki, czyli małe bułeczki dla dzieci robione z resztek ciasta chlebowego. Na Pałukach dodawano do nich wiśnie, pieczono też bułki mleczne. Można było także zjeść zupę mleczną pod wdzięczną nazwą smelka. Zagotowywało się wodę albo mleko i sypało na nie mąkę. Podobnie gotowało się frejtkę. Babcia sołtyski, kiedy nie było mleka, robiła zupę na mące zaciąganą cebulą i tłuszczem.

Parzycha, jarmuż czy kluszczonka, czyli jakie zupy jedzą mieszkańcy Pałuk 

Jedzono, jak wszędzie indziej, sezonowo. Na Pałukach jadano na obiad, ale i o innych porach, jarmuż. Ale nie chodzi tu wyłącznie o roślinę. To także nazwa zupy.

Parzycha kuchnia pałucka

FOTO: Krzysztof Leśniewski

– Jedna nazwa, a zupy dwie, jadane w różnych porach roku. Jarmuż, ten zielony, który wszyscy znają, i zupę z niego jadano późną jesienią – po jesiennych przymrozkach do wiosny, czyli dopóki był. Zupę z niego nazywano też baduchą. A „jarmuż” przednówkowy jadano, kiedy były szczaw, bielone liście mleczu i lebioda. Zupa ze szczawiu i z liści młodej kapusty to też był „jarmuż”. Oznaczał po prostu zieloną zupę – wyjaśnia Krzysztof.

Oprócz jarmuży jedzono też parzychę, czyli zupę z zaparzanych dolnych liści młodej kapusty. Robiono to, żeby pozbyć się goryczy. Krzysztof mówi, że tę zupę można było jeść także na śniadanie.

Pałuckie gospodynie były oszczędne. Kiedy gotowały szare kluchy, nie wylewały po nich wody, tylko robiły na niej zupę. Dodawały podsmażane skwarki i natkę pietruszki. Tak powstawała kluszczonka.

{embed_photo}305337{/embed_photo}

– Od kilku lat w lipcu w Żninie odbywa się z mojej inicjatywy Biesiada Pałucka. W tym roku tematem jest kaczka. Najfajniejsze w tym jest, kiedy przychodzą mieszkańcy i mówią: „Panie Krzysztofie, znam, pamiętam, jak tę zupę robiła babcia” – mówi pałucki kucharz.

Przedpołudek, czyli drugie śniadanie na Pałukach

Jecie czasem drugie śniadanie? Jedzono je w całej Polsce, ale na Pałukach pajda chleba z dżemem i kompot jedzone koło 11.00 to przedpołudek. Czasem kompot zastępowała kawa zbożowa. Do pałuckiej dodawano prażoną cykorię i suszonego, a potem uprażonego buraka. I słodzono ją syropem robionym z buraka, a czasem z marchwi.

Słodko-kwaśna czernina podawana z owijonkami

Sok z kiszonej kapusty to dodatek w kuchni pałuckiej nieodzowny. Potrafi się pojawiać i w zupie chlebowej, i we flakach, i w czerninie. Ta pałucka jest podobno nieco inna. Robi się ją na słodko-kwaśno i podaje z owijonkami.

– Co to? No grapytka od kaczki, czyszczone jelita, pół wątróbki i pół żołądka. Grapytka, czyli łapka. Wszystko owinięte jelitem – wyjaśniają gospodynie.

Owijonko kuchnia pałucka

FOTO: Krzysztof Leśniewski

Jakie przyprawa królują na Pałukach?

Pałuki dania przyprawiają najchętniej karulkiem, czyli kminkiem, kubabą, czyli zielem angielskim, i majerankiem. Robią też gapioki, najczęściej w occie.

Gapioki, czyli małe leszcze smażone i wkładane do zalewy octowej

– Jezior u nas mnóstwo, nazywa się ten region Małymi Mazurami nawet. Ale jeziora należały najczęściej do dziedzica albo do Kościoła. Jeden i drugi nie pozwalali na łowienie szlachetnych ryb – szczupaka czy węgorza. Mogliśmy brać tylko płocie albo gapy, czyli małe leszczyki. Nazywamy je tu gapiokami. Smażymy w mące, a potem wkładamy do zalewy octowej – tłumaczy Krzysztof i pokazuje kolejne dwie swoje książki.

Gapioki w occie

FOTO: Krzysztof Leśniewski

W pandemii napisał książkę „Tradycyjna spiżarnia”, w której wyjawia tajniki wędliniarstwa, wyrobu nalewek i kiszonek. Kolejna – „Wyrób konserw w słoikach i puszkach” – powstała tuż po pandemii, a inspiracją były liczne szkolenia z konserw i współpraca z firmą handlującą zamykarkami. Drugą część konserwowej sagi osnuł wokół dziczyzny. Teraz pisze trzecią, ale nie zdradza tematu. Śledźcie jego profil na Facebooku, a niebawem się dowiecie.

{embed-gallery-3_class}{embed-gallery-3}305329{/embed-gallery-3}{embed-gallery-3}305330{/embed-gallery-3}{embed-gallery-3}305331{/embed-gallery-3}{embed-gallery-3}305332{/embed-gallery-3}{embed-gallery-3}305334{/embed-gallery-3}{embed-gallery-3}305336{/embed-gallery-3}{embed-gallery-3}305337{/embed-gallery-3}{embed-gallery-3}305338{/embed-gallery-3}{embed-gallery-3}305340{/embed-gallery-3}{embed-gallery-3}305341{/embed-gallery-3}{embed-gallery-3}305342{/embed-gallery-3}{embed-gallery-3}305343{/embed-gallery-3}{/embed-gallery-3_class}

Karolina Kasperek

– Ludziom chcę pisankami przypominać, że nie możemy żyć bez przyrody, że trzeba o nią dbać. I że pieniądze, bogactwo, zaszczyty to nic, jeśli w tym wszystkim nie ma Boga. Ten talent, który dał mi Pan Bóg, pozwala mi nie tylko kopiować, ale też tworzyć własne obrazy na skorupkach. Potrafię wydrapać człowieka, zwierzęta, martwą naturę – mówi słodkowski artysta.

Bóg wskazał Panu Mariuszowi drogę

Dużo o Bogu, więc muszę dopytać. Pytam, czy Mariusz wierzy tak, że czasem wątpi. Bo mówią, że nie ma silniejszej wiary niż ta poprzetykana zwątpieniem.

– Czasem, w emocjach przychodzi mi taka myśl. Ale tak naprawdę nie wątpię. Ponieważ doświadczyłem Boga mocno i namacalnie – mówi Mariusz.

Namacalnie, czyli jak? Żeby móc to zrozumieć, Mariusz musi wrócić do swojego dzieciństwa i młodości. Jest dzieckiem adoptowanym. Kilka pierwszych lat życia spędził w domu dziecka w Lublinie. Mówi o kilku sytuacjach, takich, o których nie chciałoby się pamiętać. Rzadko zdarza się, by tak wczesne i tak trudne doświadczenia nie wywarły piętna. Nawet kiedy ma się już nową rodzinę, jakaś luka w duszy każe szukać ukojenia na wszelkie sposoby. Tym sposobem ostatecznie okazał się Jezus.

– Szukając miłości i zrozumienia, wszedłem na złą drogę spirytyzmu i magii, która dawała mi, niestety, fałszywy obraz świata. Pojawiły się lęki. Sam traktowałem to jako zaburzenia wywołane wcześniejszymi traumami, ale to były skutki parania się spirytyzmem. Kiedy się nawróciłem i zaprosiłem do życia Pana Jezusa, w jednym momencie skończyły się paraliżujący lęk i silna depresja. Oczywiście, rany zadane przez życie pozostały. I inne problemy zdrowotne, ale z Jezusem mogę je unieść. Choć nie pozwalają mi być w pełni zdrowym. Wiem, że to dla wielu zabrzmi jak szaleństwo, ale doświadczyłem Jezusa bezpośrednio. Wszystko to wydarzyło się po moim wypadku w 2016 roku, po kórym trafiłem do wspólnoty Miłość i Miłosierdzie Jezusa w Czatachowej – mówi Mariusz i dodaje, że widocznym objawem nawrócenia była nieodparta potrzeba wybaczenia innym i pokój serca.

• Jezus odmienił życie Mariusza. Dziś jego obraz to bardzo częsty motyw na pisankach

Artysta tworzy pisanki związane z przyrodą

Mówi, że wiara to nie tyle krzyżyk na piersi czy różaniec w kieszeni, ale widzenie Boga w drugim człowieku. Ale też żywa relacja z Bogiem. Jak z najlepszym przyjacielem.

– Czyli rozmawianie z nim cały czas. Kiedy podnosimy się, ale i kiedy upadamy. Płaczemy z nim, weselimy się, kiedy nam ciężko – prosimy, a czasem też spieramy się czy nawet nie zgadzamy. Jeśli się kłócisz z Bogiem, to znaczy, że w niego wierzysz – mówi z takim spokojem i przekonaniem, że trudno pozostać obojętnym.

Mariusz jest z wykształcenia kucharzem, ale od dawna nie pracuje w zawodzie – nie pozwala mu na to stan zdrowia. Żyje skromnie, ale pasja tworzenia pisanek daje mu wiele radości. Poprzez obrazy na wydmuszkach opowiada o miłości Boga do człowieka, pięknie przyrody i otaczającego świata.

– Mówię często tymi pisankami o przyrodzie, szczególnie o wsi, którą kocham nad życie. Wydrapuję kury, gęsi, kaczki, starsze osoby przed chałupkami wiejskimi. Żeby ludzie nie myśleli, że świat kręci się tylko wokół smartfonów i tik toków. Znam wiejskie życie, zawsze bardzo ciężko pracowałem – pasłem krowy, obrządzałem zwierzęta, mieliśmy też owce i drób – wspomina.

• Mariusz swoimi dziełami chce mówić światu o Bogu oraz pięknie przyrody i wsi

Pisanki wydrapywane nożykiem budowlanym

Rysował od zawsze, ale ojciec przestrzegał, że z malowania chleba nie będzie. Mariusz został samoukiem. Kiedy miał osiemnaście lat, mama powiedziała: „Zrób jakąś pisankę”. „Gdzie?! Chłop będzie pisankę robił?” – odpowiedział, ale chwycił za wydmuszkę. Narysował coś, ale szybko zaczęły go nudzić kwiatuszki i krateczki.

– Chciałem pokazać, że z pisanką można zrobić też coś innego. Od zawsze fascynowała mnie postać Jezusa i lubiłem przedstawiać Jego wizerunki. Ale są też różne wizerunki Matki Boskiej, są grzyby, egzotyczne ptaki, malarstwo renesansowe. Zaczynałem od żyletki, teraz wydrapuję nożykami budowlanymi. Łamię je na kawałki. Używam dowolnych barwników, flamastrów. Kolory cieniuję, przecieram, z tym jest bardzo dużo roboty. Potem wszystko lakieruję. Bardzo często jedną większą pisankę robię 250 godzin, czasem dłużej. Oddanie charakteru zwierzęcia – to jest wyzwanie! Jeleń ma mieć siłę, matka niedźwiedzica – widoczną opiekuńczość, a w grzybie trzeba oddać mięsistość kapelusza! W wizerunku Maryjnym ma być widać potęgę macierzyństwa. A w Chrystusie – miłosierdzie – kończy Mariusz i dodaje, że teraz marzy o wydrapaniu na skorupce kosmosu.

• Na wydmuszkach Mariusz umieszcza to, czym żyje. Jest i wieś, i święte wizerunki, i światowe malarstwo

fot. archiwum, Mariusz Dubiel
Artykuł ukazał się w Tygodniku Poradniku Rolniczym 15/2023 na str. 110. Jeśli chcesz czytać więcej podobnych artykułów, już dziś wykup dostęp do wszystkich treści na TPR: Zamów prenumeratę.

Jakie mamy Wielkanocne zwyczaje w Wielkopolsce?

Okładanie rózgami odbywa się też w innych regionach Polski. Na wschodzie palmą budzono domowników w Niedzielę Palmową, a towarzyszyły temu słowa: „Palma bije, nie zabije. A za tydzień – wielki dzień, za sześć noc – Wielkanoc”.

Wracamy jednak do wielkopolskich zwyczajów. Charakterystyczne dla tego regionu jest na przykład barwienie jaj tylko na jeden kolor. Lokalne zwyczaje dyktowały też, czym je ozdobić. Zdobienia były jednak też dość ascetyczne w porównaniu z Podlasiem czy okolicami Opoczna. Ale już turki, których tradycję pielęgnuje się w Choczu w powiecie pleszewskim, są znane na Podkarpaciu.

– Od piątku do niedzieli rano przy Grobie Pańskim stoją straże. To dwóch mężczyzn, którzy pełnią godzinne warty przebrani w hełmy i czerwone kubraki. Strażnicy z Chocza powiedzieli nam, że tradycja pisana mówi, że to na pamiątkę powracających z wojny z Turkami żołnierzy, którzy zaznali gościny w drodze do domu i w podzięce stanęli przy grobie. Dziś w Choczu strażnikiem może być już nastolatek. Musi jednak przejść najpierw próbę. W swoją pierwszą Wielkanoc stoi z halabardą w jednej ręce i szablą w drugiej tylko pół godziny – mówi Adriana Garbatowska.

"Klekoczące" taczki spod Leszna

Przenieśmy się do Bukówca Górnego koło Leszna. To wieś, która ma wiele tradycji. Chodzi się tam z nowym lotkiem, czyli czubkiem sosny ozdobionym wstążkami. Chodzi się z nim jeszcze w czasie Wielkiego Postu. W Wielki Piątek natomiast odbywa się tam lotanie z klekotami.

– Chłopcy w Wielki Piątek i Wielką Sobotę biegają po wsi z czymś w rodzaju taczki. Spotykają się sporą grupą pod kościołem i dzielą się. Jedna podgrupa biegnie na jeden koniec wsi, druga na drugi. Wcześniej jednak trzy razy obiegają kościół, a po drodze także kapliczki. Biegają tak trzy razy dziennie. Te „taczki” wydają klekoczący hałas. Kto nie ma taczki, robi hałas ręczną kołatką. Te dźwięki mają zastąpić dzwony, które milkną w Wielki Czwartek na trzy dni – opowiada Adriana Garbatowska.

• W Walkowicach muradyny kultywowane są przynajmniej od kilku dziesięcioleci. W grupie przebierańców jedną z ważniejszych postaci jest siwek – na zdjęciu pierwszy z prawej

Na wsi odradzają się stare tradycje 

Na Kujawach, ale i na Pałukach w Wielką Sobotę wieczorem odbywają się przywoływki. Chłopcy wchodzą na najwyżej położone we wsi miejsce – stodołę, komin, wysokie drzewo. Stamtąd wygłaszają do ulubionej dziewczyny rymowany wierszyk. Jeśli chłopak ma więcej wybranek, przygotowuje kilka wierszyków. W przywoływce wymienia zalety dziewczyny. Adriana Garbatowska zwraca uwagę, że wiele zwyczajów wielka­nocnych to rytuały przywołujące zamążpójście. Oprócz przywoływek jest wręczanie przez dziewczyny chłopakom malowanych jaj. A śmigus-dyngus to zwyczaj polewania wodą nie byle przechodnia. Zimny prysznic dawniej na wsiach groził młodym dziewczętom, które podobały się chłopcom.

– W Kramsku pod Koninem praktykuje się w Wielki Czwartek wybijanie żuru. Gliniane garnki z popiołem czy błotem rozbijało się o drzwi, okna czy progi chałup. Dziś często zakopuje się garnek. To symboliczne pożegnanie znienawidzonego żuru, który jadło się przez cały Wielki Post. Zaskakujące, że my dziś żur stawiamy na wielkanocnym stole jako jeden z przysmaków. Podejrzewamy z innymi etno­grafami, że dawniej żur, jako potrawa postna, nie gościł na wielkanocnym stole. Mało prawdopodobne, żeby znienawidzoną zupę podać na śniadanie, które miało być wreszcie świętowaniem obfitości – mówi etnolożka.

Do święcenia noszono dawniej nie koszyk, a kosz, a w nim wszystko to, co miało być zjedzone w niedzielę. Adriana Garbatowska przypomina, że jest różnica pomiędzy święconką a święconym. Święconka to to, co niesiemy w koszu przed pokropieniem. Święcone to zawartość kosza po kontakcie z wodą święconą.

W sobotę wieczorem w ogrodach i sadach wielkopolskich dzieci wiły gniazdka z siana. W gniazdku znajdowały w niedzielę słodycze, które przynosił zając. W poniedziałek wielkanocny natomiast nie tylko polewano wodą dziewczęta, ale też chodzono z niedźwiedziem. W Walkowicach zwyczaj nosi nazwę muradyny. W grupie przebierańców oprócz niedźwiedzia i kominiarza, który omurza, czyli smaruje spotkanych sadzą, jest siwek, czyli człowiek przebrany za konia i smagający batem.

– Ostatnio obserwujemy odradzanie się we wsiach wielu starych tradycji. Bo w wielu miejscach ta ciąg­łość się urwała. Istnieje teoria trzech pokoleń. Jedno pokolenie coś kultywuje, pamięta. Ich dzieci, czyli drugie, zapomina, odcina się w pogoni za nowym, nowoczesnym. I nadchodzi pokolenie wnuków, które próbują przywracać zwyczaje. Może polega to na tym, że kontakty między dziadkami a wnukami bywają łatwiejsze i bardziej serdeczne niż relacje rodzic – dziecko? – kończy Adriana Garbatowska.

• Turki pełnią straż przy grobie od Wielkiego Piątku do rezurekcji zgodnie z harmonogramem, który mają rozpisany na tablicy

Artykuł ukazał się w Tygodniku Poradniku Rolniczym 315/2023 na str. 111. Jeśli chcesz czytać więcej podobnych artykułów, już dziś wykup dostęp do wszystkich treści na TPR: Zamów prenumeratę.

Domu z nr. 20 w Rudzie szukam gdzieś przy głównej ulicy we wsi. Okazuje się jednak, że stoi w sosnowym lasku na uboczu. Malwina zaprasza do kuchni, w której mieści się kilka królestw. Tu moczy się groch na kurpiowskie kierce, tam słoje pełne kolorowych jaj. Tu dzbanuszek z pęczkiem narzędzi do zdobienia skorupek, tam foremki z woskiem. Artystyczny nieład jest aż nadto dowodem na barwne wnętrze gospodyni domu, której życie pisze się pisankami. Od zawsze.

Z Łodzi na wieś za ludowymi zwyczajami i folklorem

– Urodziłam się w Łodzi, ale zawsze bardzo chciałam mieszkać na wsi. Lubiłam zwyczaje ludowe, folklor, wielkanocną i bożo­narodzeniową plastykę obrzędową. Moją ukochaną powieścią są „Chłopi” Reymonta, których czytam co roku. Od dziecka coś rysowałam, malowałam. I od dziecka interesowałam się pisankami – odkąd zobaczyłam pewną starą pocztówkę z pisankami pisanymi woskiem techniką szpilkową. U mnie w domu w Łodzi nikt nie pisał zdobnych pisanek. Barwiło się jajka w wywarze z łupin z cebuli i tata oraz dziadek ze strony mamy drapali na nich ostrym narzędziem wzory. Pamiętam, że kiedy mama w Wielki Czwartek zaczynała gotować kraszanki (jajka zabarwione na jeden kolor), brałam jedną, cały dzień z nią chodziłam i co chwila drapałam na niej jakieś kolejne wzory. Ale chciałam czegoś więcej, chciałam pisać takie pisanki – mówi Malwina, wskazując na swoje najnowsze dzieła.

• Pisanie woskiem to jej ulubiona technika zdobienia wydmuszek. Dziś Malwina uczy tej sztuki innych

Łacina wciąż żyje w j. polskim, słowach, a nawet wulgaryzmach

Drapała w podstawówce, drapała w liceum, w którym uczyła się na profilu biologiczno-chemicznym.

– Bardzo chciałam być ornitologiem, kocham ptaki. Na tym profilu była łacina. I jakoś bardzo mi się spodobała. Jednocześnie zdałam sobie sprawę, że na biologii musiałabym przejść przez te wszystkie pierwotniaki, a to już było mniej interesujące. W liceum pokochałam język łaciński, dlatego ostatecznie zostałam filologiem klasycznym, natomiast ornitologia to – obok łaciny i greki, szeroko pojętych pisanek, scrapbookingu, czyli tworzenia dekorowanych albumów, botaniki oraz gotowania – moja kolejna wielka miłość. Ptaki zresztą mają piękne łacińskie nazwy, które mówią o nich zdecydowanie więcej niż polskie. Taka choćby sójka – po łacinie Garrulus glandarius – tłumaczy się: „gadająca i żywiąca się żołędziami”. W szkole podstawowej w Gidlach, w której mam dodatkowe zajęcia dla ósmych klas „Z kulturą antyczną za pan brat”, pokazuję, że mimo iż łacina jest językiem martwym, tak naprawdę żyje w naszym (i nie tylko naszym) języku, zwrotach, słowach, wyrażeniach, a znając łacinę można łatwiej nauczyć się np. języka angielskiego czy matematyki! Łacina kuchenna? Swego czasu przeprowadziłam w szkole podstawowej w Gidlach oraz w bibliotece w Ciężkowicach lekcję z wulgaryzmów używanych w języku polskim pochodzenia greckiego i łacińskiego. Niektórzy uczniowie do dziś ją wspominają – żartuje Malwina.

Starożytni Rzymianie gustowali w sfermentowanych rybach

Przy okazji dowiaduję się, że jest wielbicielką kuchni starożytnej. I że starożytni Rzymianie jedli dużo roślin strączkowych i gustowali w sfermentowanych rybach, z których robiło się słynny sos garum. Co do samej kuchni starożytnych Greków i Rzymian, to jest ona równie ciekawa i pasjonująca jak języki, którymi się posługiwali. Dzięki jedynej zachowanej do naszych czasów starożytnej książce kucharskiej autorstwa Apicjusza „O sztuce kulinarnej. Ksiąg dziesięć” możemy odtworzyć antyczne smaki, co Malwina wraz ze swoimi uczniami jakiś czas temu zrobiła podczas zajęć.

• Malwinie serce skradł kolczyk opoczyński, choć podchodziła do tego narzędzia z rezerwą

Na początek przygody Pani Malwiny - pisanki łowickie

Malwina do Rudy przyszła za mężem. Dziś mówi dowcipnie, że mąż jest inżynierem, ale ona nie wie do końca od czego. „Gadali, gadali, z gadania się pobrali”. Przez jakiś czas, już będąc żoną, przez większość tygodnia pracowała w Łodzi. Kiedy już zlądowała na dobre w Rudzie, jej – gadatliwej, aktywnej, lubiącej ruch i tłum ludzi dookoła, trochę zaczęła doskwierać samotność. Pisanki okazały się doskonałym na nią lekarstwem i spełnieniem marzeń z dzieciństwa.

– Przygodę z pisankami na dobre zaczęłam od tych łowickich, oklejanych wycinankami – kogucikami, drzewkami kwiatowymi. Te moje pierwsze są nierówne, już wyblakłe, ale zachowuję je na pamiątkę. W międzyczasie, oczywiście, drapałam nożykiem do tapet towarzyszące mi od dziecka kroszonki. Na Opolszczyźnie, gdzie króluje kroszonka, kroszonkarki drapią specjalnym nożykiem z dwoma ostrzami. Zaraz pokażę, jak się to robi. Niestety, nie mam wprawy w kroszonkach, bo moją wielką miłością jest wosk. Ta czarna? To była pisanka dla wysoko postawionych – księdza, wójta. Czerń była najbardziej dostojna. Wybrankowi dziewczyna dawała czerwoną albo tę, która jej najładniej wyszła. A jeśli nie chciała zalotnika, to żółtą. A najlepiej żółtą i surową w środku, żeby się niechcianemu absztyfikantowi zgniotła w kieszeni – mówi Malwina i chwyta jedną z powstających drapanek.

Artystka uwielbia także pracować z woskiem

Najbardziej jednak upodobała sobie wosk. Zaczynała od tego nieściąganego. Najpierw szpilkowego, czyli nakładanego łebkiem od szpilki zatkniętej w drewnianym trzonku lub ołówku i zanurzanym w wosku pobieranym z pomysłowo skonstruowanego urządzenia. Do drewnianej deseczki przytwierdza się wygiętą łyżkę stołową. Rękojeść trzyma się drewna i jest wygięta w literę Z tak, by miseczka łyżki unosiła się w powietrzu. Wosk w miseczce topi się dzięki świeczce umieszczonej pod nią. Łyżka nie musi być przytwierdzona do deseczki – można ją umieścić w miseczce z cukrem, solą czy piaskiem. Idealnie sprawdzają się także kominki do wosku. W zależności od tego, czy Malwina wykonuje pisanki batikowe, czy te z nieściąganym woskiem, stosuje inną technologię barwienia. W batikowej najpierw się pisze, a potem wkłada do zimnego lub lekko ciepłego barwnika. W takiej z nieściąganym woskiem najpierw barwi się jajko, a potem pisze. W czym barwi? Przeważnie w bibule. Bibułę karbowaną zalewa gorącą wodą, a gdy papier odda kolor, wyjmuje go, a następnie dodaje odrobinę octu. Jajo musi trochę w tej cieczy poleżeć.

– Wszystkiego nauczyłam się sama, metodą prób i błędów. Wszystko wiem z Internetu oraz z rozmów z osobami, których pasją jest zdobienie jaj technikami tradycyjnymi. Próby i błędy dotyczyły też samego wosku, bo piszę często tak zwanym przypalonym woskiem, czyli czarnym. Trzeba go bardzo długo podgrzewać, a jednocześnie bardzo uważać, bo w powietrzu unoszą się opary, które mogą się łatwo zapalić. Raz o mało chałupy nie spaliłam! O, tam na suficie jest ślad – mówi rudzka pisankarka.

• Najpierw rozgrzej blaszkę nad ogniem, potem zanurz w twardym wosku, potem znów przesuń nad płomieniem i maluj!

Jak zrobić medalion? Kistka, potem kolczyk

Na szafkach za Malwiną – słoje z kolorowymi jajami. Na stole małe jajeczka w mniej oczywistych aranżacjach. Przepiórcze w dwóch wersjach – całe pokryte sitowiem i połówki z czarnym wzorem na białym tle albo odwrotnie. Do nich przytwierdzony łańcuszek.

– Medaliony to moje ostatnie odkrycie, wręcz patent. Nie mogę zdradzić, jak to robię. To skorupka przepiórcza. Jakim cudem biała? Nie ma plamek, prawda? Zdejmuję je, ale nie zdradzę jak. To prototyp, ale chciałabym zrobić ich więcej. Większy medalion jest z gęsiego. Takie medaliony w Stanach sprzedaje się nawet za 600 zł – mówi Malwina.

Do niedawna skorupki pokrywała woskiem za pomocą ukraińskiej kistki. To narzędzie z przytwierdzonym do drewnianego trzonka zbiorniczkiem w postaci minilejka. Odrobina rozgrzanego w nim wosku spływa z niego trochę jak w wiecznym piórze. Malwina w ten sposób pokrywała jaja w różnej wersji, także brązowe skorupki, które później wytrawiała w soku z kiszonej kapusty. Sok wytrawiał kolor wszędzie poza wykonanym woskiem wzorem. Taka pisanka wygląda ascetycznie i naturalnie. W tym roku odkryła nowe narzędzie – kolczyk opoczyński. I zachwyciła się nim.

– Topór, siekiera, tak mówi o tym mój 9-letni syn. Albo kilof. Kawałek blaszki w tym kształcie zatknięty w drewienku. Blaszka jest z puszki po napoju, miękka. Nie wychodziło mi z pierwszą kistką, robioną przez Danutę Srokę, twórczynię ludową z Koszalina. Nie potrafię się tą kistką posługiwać, jest bardzo kapryśna. Za to kocham kistkę ukraińską, a kolczyk pokochałam tak samo mocno. Pierwszy mam od Ani Pokory-Pietras – twórczyni ludowej z Opoczna – mówi artystka.

Kolczyk opoczyński, zwany też pisokiem, Malwina miała zamiar jedynie pokazać na prowadzonych przez siebie w Gminnym Ośrodku Kultury w Gidlach zajęciach „Cuda wianki – ludowe warsztaty plastyczne dla dużych i małych” jako narzędzie, którym pisze się woskiem w województwie łódzkim. Okazało się jednak, że ten kolczyk stał się, obok kistki ukraińskiej, wielką jej miłością. Żeby sprawnie nim pisać, trzeba najpierw chwilę podgrzewać końcówkę „kilofa” w płomieniu, a potem delikatnie wkłuć ją w wosk – nie ma znaczenia czy wosk jest twardy, czy ciekły. Czasem trzeba czynność powtórzyć i dopiero wtedy da się czubkiem blaszki pisać.

Na co dzień Malwina pracuje w bibliotece w Ciężkowicach – filii Gminnej Biblioteki Publicznej w Gidlach, oraz jako instruktor oświatowo-kulturalny w Gminnym Ośrodku Kultury w Gidlach, gdzie prowadzi swoją grupę warsztatową, do której należą i dziewięciolatki, i panie tuż przed osiemdziesiątką. Uczy pisankarstwa na wszelkie sposoby. O robieniu pisanek nagrała nawet filmy na YouTube, na którym ma swój kanał rękodzielniczy. Teraz z filmów korzystają nie tylko twórczynie, ale i całe szkoły.

• Naszyjniki z przepiórczych wydmuszek to ostatni wynalazek Malwiny. Po dwóch prototypach już powstają kolejne 

Artykuł ukazał się w Tygodniku Poradniku Rolniczym 15/2023 na str. 108. Jeśli chcesz czytać więcej podobnych artykułów, już dziś wykup dostęp do wszystkich treści na TPR: Zamów prenumeratę.

Zespół Folklorystyczny "Tośtoki"

W sali wiejskiej ferwor, stawianie kuchenek, garnków, patelni. Ze stołu zwisają zielone łodygi porów i pietruszki. Zanim zacznie się opowieść o tym, dlaczego tatar trzeba podawać z ogórkiem kiszonym, a nie konserwowym, udajemy się za parawany po pierwszą z niezwykłych pięczkowskich historii.

– W 1927 roku do Pięczkowa przybyła z mężem nauczycielka, poznanianka – Franciszka Tomczak. W 1927 roku założyła w Pięczkowie Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej „Młode Pol­ki”– był to młodzieżowy chór. W 1929 roku założyła w szkole Spółdzielnię Uczniowską, którą potem prowadzili, pod jej kierunkiem, rodzice. Sfinansowała zakup pierwszego we wsi radioodbiornika. 25 maja 1936 roku zorganizowała uroczyste obchody 100-lecia Szkoły Podstawowej w Pięczkowie – opowiada Grażyna Pankowska, przewodnicząca koła gospodyń, która wspomina też Czesławę Ziętą – wieloletnią sołtys wsi i kierowniczkę Tośtoków, dzięki której spuścizna i pamięć Franciszki Tomczak przetrwała do dziś.

Franciszka założyła Zespół Folklorystyczny „Tośtoki”. Składał się z kapeli ludowej i grupy śpiewająco-tanecznej. Zespół występował na festiwalach i przeglądach, wyjeżdżał za granicę, zdobywał nagrody. Z jego udziałem nagrano wiele audycji i programów telewizyjnych: „Wesele Tośtockie”, „Życiorys własny robotnika”, „Żywot człowieka poczciwego”. Zespół występował w programie „Bariery”. W czerwcu 1975 roku „Tośtoki” i Franciszka Tomczakowa otrzymali Medal Oskara Kolberga. Sama często ubierała się w strój regionalny.

– Pokazała kobietom, że można chodzić w stroju ludowym. Zakładała go w niedzielę do kościoła. Gospodynie się tego po wojnie trochę wstydziły, a ona pokazała, że można ten strój dumnie nosić – mówi Grażyna i dodaje, że Franciszka uczyła dzieci, ale też radziła mieszkankom Pięczkowa w życiowych sprawach. Jeszcze przed wojną zabierała nastoletnie mieszkanki wsi pociągiem nad morze.

– Raz nawet zatrzymała pociąg. Wracali z Tośtokami z występów we Wrocławiu. Pociąg nie zatrzymywał się, niestety, w pobliskim Orzechowie. Pociągnęła więc za hamulec. Miała potem z tego powodu różne kłopoty, ale uszła cało – mówią członkowie zespołu znający dobrze słynną Franciszkę.

Dzięki pani Tomczakowej we wsi działały teatr i koło śpiewacze. Dziadkowie i rodzice moich rozmówców śpiewali przyśpiewki ludowe, ale i poważniejsze rzeczy. W 1967 roku Franciszka stworzyła z nimi cały obrzęd weselny. Z „Oczepinami” zagrali w jednym z odcinków „Najdłuższej wojny nowoczes­nej Europy”, ale też w odcinku programu Bogusława Wołoszańskiego „Sensacje XX wieku”, w którym mowa była o powstaniu wielkopolskim.

• Członkowie organizacji działających w Pięczkowie. Niemal każdy reprezentuje inną. Wszystkiemu patronuje i przygląda się z portretu po prawej Franciszka Tomczak
  

Wiele warsztatów organizowanych przez KGW

Koło gospodyń też powstało dzięki Franciszce. Założyła je w 1959 roku. Podobno spotkania zawsze zaczynały się śpiewem, a potem panie rozmawiały. Wiejskie kroniki zawierają całe raporty z posiedzeń koła. Na przykład: „Dzisiaj omawiałyśmy chów kaczek” albo: „Była zrzutka po 30 groszy”. Koło działało nieprzerwanie do 2014 roku. Reaktywowało się po czterech latach dzięki ustawie.

– Ostatnio nie udało się otrzymać dotacji z BGK – strona się zawiesiła. Mieliśmy nadzieję na 12 tys. zł na uzupełnienie naszych strojów wielkopolskich. Chcieliśmy doszyć koszule – mówi Grażyna.

Dodaje, że organizują warsztaty dla dzieci z udziałem alpak, warsztaty kulinarne i tematyczne. Z Tośtokami urządzają „Wieczory przy starych melodiach”. Współpracują ze Stowarzyszeniem „Pięczkowianie”, które powstało chwilę przed kołem i ze szkołą podstawową, której uczniowie występują podczas lokalnych imprez. W kooperacji z organizacjami we wsi przypominają co roku w lany poniedziałek stary zwyczaj tośtania Niedźwiedzia.

Kilka lat temu we wsi zorganizowała się grupa nieformalna pod hasłem „Nowa Inicjatywa”.

– Na jednym z zebrań sołeckich pomyślałem, że skoro mam firmę, zarządzam, to mogę zarządzić jakimś projektem. Skrzyknąłem kilkanaście osób, zorganizowaliśmy w centrum wsi choinkę. W zeszłym roku już ósmy raz ją zapalaliśmy. Organizujemy też akcję „Czysta rzeka”. To ogólnopolska akcja czyszczenia Warty. Zdarzyło się, że wyłowiliśmy wielką kanapę. Ale na tym się nie skończyło. W 2019 roku wpadłem na pomysł wiejskiej gazetki. Założyłem miesięcznik „Nasza Wieś Pięczkowo”. Wychodzi tylko w naszej wsi w nakładzie 300 sztuk i jest darmowy. Mamy w porywach do dwunastu redaktorów rekrutujących się z mieszkańców. Wszystko finansujemy z darowizn i drukujemy w gminnym ośrodku kultury. Jestem z pokolenia, które zachłysnęło się Internetem, ale już wie, że trudno o rzetelne informacje w nim. Ludzie piszą często w emocjach i nie biorą za to odpowiedzialności. Inaczej jest jednak z treścią pisaną. Piszemy o tym, co się u nas dzieje, w tych naszych organizacjach. I o historii okolicy – mówi Marcin Łach, prezes stowarzyszenia „Nowa Inicjatywa” i dodaje, że w każdym numerze drukują fragmenty kroniki szkoły, która pisana jest od 1927 roku.

• Tak w pandemii wyglądały najmłodsze uczestniczki korowodu dożynkowego, którego tradycję w Pięczkowie przywróciła Franciszka Tomczak
  

Mickiewicz i tatar z ligawy

Zaglądamy do niej, a tam całostronicowe kaligrafowane wpisy poczynione ręką pana Tomczaka. O wszystkim, co się w szkole i wsi działo. W jednym z tomów wspomnienia z września 1939 roku. Dramatyczne, tym bardziej że w centrum wsi Niemcy pokazowo powiesili na dwóch lipach dwóch pięczkowian posądzanych o pomoc jeńcom w ucieczce z obozu. Przeglądanie pożółkłych stron prowokuje do rozmowy o historii. I znów okazuje się, że wystarczy lekko poskrobać, a w Pięczkowie historia się skrzy.

– A wiedziała pani, że przez naszą wieś przejeżdżał Mickiewicz? Jechał z Winnej Góry do Śmiełowa. Zatrzymał się przy studni i poił tam konie. Wspomnienia o tym pojawiają się w tych najstarszych częściach kroniki – mówi Sławomir Kaczor.

Od Mickiewicza we współczesność przenosi nas stukanie naczyń. Grupy producenckie „Bizon” i „Bizon Logistyka” zaprosiły Łukasza Dobrowolskiego, kucharza z Jeleniej Góry.

– Jestem zwolennikiem kuchni polskiej z elementami kuchni całego świata. Bo one bardzo mocno łączą się z naszą. Na start zrobimy tatar, tak jak mnie babcia uczyła (...). Podamy go z żółtkiem, które gotowało się godzinę w 65°C, dzięki czemu otrzymaliśmy formę żelu (...). Nasza kuchnia jest bliska azjatyckiej. Bo my też lubimy smaki słodko-kwaś­ne (...). U mnie nie spotkacie oliwy – nie używam jej, działam regionalnie. Gotowanie w stylu włoskim to gotowanie z wykorzystaniem lokalnych produktów. My też używamy polskich produktów, polskiej wołowiny, którą chcemy promować. My, Polacy, żyjemy w takiej szerokości geograficznej, że mamy wszystko wokół siebie – owoce, grzyby, runo leśne, dziczyznę, bydło – mówił Łukasz Dobrowolski.

Wykorzystują cały potencjał wsi

„W mogile ciemnej śpij na wieki, więc cię nam żegnać trzeba łzą, ach łzą. Bo uleciałaś w kraj daleki, za tobą siostry modły dziś ślą. Na krótki czas, na krótki, pożegnaj nas, bo i nas Bóg powoła, powoła tam...” – Hieronim Reimann, Maria Wróblewska, Stanisław Wróblewski Zdzisław Matuszak i Helena Filipiak intonują pieśń w rytmie i nieco na melodię „Marsza żałobnego” Szopena. To podobno stara pieśń, której nauczyła ich Franciszka Tomczakowa. Tak żegnają od lat wszystkich członków zespołu, którzy odchodzą na wieczną wartę. Tą pieśnią wprowadzają płynnie w jeszcze jeden zaskakujący temat. Otóż we wsi działa kolejne stowarzyszenie pod nazwą „Rada cmentarna”.

– Na terenie Pięczkowa mamy cmentarz, który kiedyś był wiejskim. Teraz jest komunalnym, ale opiekują się nim mieszkańcy, a właściwie stowarzyszenie i członkowie komitetu społecznego, który zawiązano w celu budowy cmentarza. Zbudowaliśmy kaplicę, żeby nie chodzić konduktem z Orzechowa. teraz mamy nowoczesną, podpatrywaliśmy, jak są zbudowane inne w okolicy, czerpaliśmy inspiracje, uczyliśmy się na błędach. Kaplica mieści 160 osób, pełni funkcję kościoła. Mamy nawet własną chłodnię. W kaplicy rozpoczynają się wszelkie uroczystości. To jest możliwe dzięki temu, że działa tu cały sztab ludzi – dwa razy do roku mamy prace społeczne, żeby uprzątnąć teren. Są osoby, które układają kwiaty, inne pełnią funkcję zakrystianina, są złote rączki. Wykorzystujemy cały potencjał wsi – ten ma firmę transportową, ten spawa, ten toczy – opowiada Michał Prusak, prezes stowarzyszenia.

Słucham i myślę sobie, że najdłuższa wojna nowoczesnej Europy, czyli walka Wielkopolan z germanizacją, okazała się zwycięska dzięki jednemu – dzięki wsiom takim, jak Pięczkowo, i ich mieszkańcom, którzy wyżej niż podziały cenili jedność i mądrą współpracę.

• Prace przy boisku w Pięczkowie, którym zarządza i opiekuje się stowarzyszenie „Nowa Inicjatywa”
  

Artykuł ukazał się w Tygodniku Poradniku Rolniczym 13/2023 na str. 54. Jeśli chcesz czytać więcej podobnych artykułów, już dziś wykup dostęp do wszystkich treści na TPR: Zamów prenumeratę.

W rodzinach oczekiwano się raczej narodzin syna

Na pierwszym slajdzie prezentacji czytamy: „mela”, „frelka” i „gideja”. To słowa, którymi nazywano kobietę na wsi wielkopolskiej. Bycie melą jednak już od narodzin naznaczone było trudami. W rodzinach oczekiwało się raczej narodzin syna – dziewczynka oznaczała więcej wydatków.

– Ważnym momentem w życiu dziewczynki czy młodej kobiety było pojawienie się pierwszej miesiączki. Od tego czasu dziewczyna była traktowana jak dorosła i mogła być wkrótce wydana za mąż. Na Pałukach i w Krajnie mawiano, że kobieta co miesiąc kwitnie, a jeśli nie kwitnie, to nie urodzi. Kobietę, która już utraciła zdolność menstruacji, określano jako „wypadłą”, jałową czy bezwartościową (...). Z jednej strony menstruacja była sygnałem, że kobieta jest zdrowa i może rodzić, ale jedno­cześnie w tych dniach traktowano ją jako chorą, nieczystą, szkodliwą. Wierzono, że kobieta w takim stanie wywiera zły wpływ na wszystko, z czym się zetknie. W powiecie szamotulskim mówiono, że nie wolno jej w tym czasie niczego kisić, w powiecie międzyrzeckim nie wolno jej było wyrabiać i piec chleba, bo groziło to zakalcem, a we wschodnich powiatach Wielkopolski kobiecie zabraniano chodzenia po polu, ponieważ miało to zmniejszyć urodzaj – wyjaśniała Zuzanna Majerowicz.

Zaręczyny odbywały się zawsze w sobotę lub niedzielę 

Ważnym wydarzeniem w życiu panny było też bycie wybraną na kumoszkę czy chrzaśną, czyli matkę chrzestną. Podjęcie takiej roli miało wróżyć szczęście małżeńskie. Panny lubiły wybierać na chrześniaków chłopców – to miało sprowokować szybkie zamążpójście. Często chciały też być matkami chrzestnymi dla „znajdorów”, czyli dzieci z nieprawego łoża. To też miało sprawiać, że przyszły mąż będzie dobry i znajdą go szybko.

A kiedy już znalazł się ten jedyny, najpierw wysyłał do domu dziewczyny zaprzyjaźnioną sąsiadkę – swachę, by dowiedziała się, czy rodzice dziewczyny godzą się na ślub. Potem przychodzili swaty i ustalali szczegóły wesela, w tym skład drużyny weselnej. Zaręczyny odbywały się zawsze w sobotę lub niedzielę. Uroczystość nazywano zrękowinami, zmówinami, zrędzinami, śrędzinami lub ślubinami.

– W okolicach Odolanowa istniał zwyczaj, że przyszły pan młody podczas zaręczyn dawał dziewczynie datek pieniężny, a ona jemu chustkę. Zdarzało się też, że dziewczyna darowała własnoręcznie uszytą koszulę, a chłopak kupował jej buciki. Ale w tych bucikach po zaręczynach na zabawach nie mogła już dowolnie wybierać tancerza na zabawach – opowiadała studentka etnologii.

Czas na wesele 

Dzień przed ślubem odbywały się rozpleciny, zwane też wieczorem dziewiczym. W Kaliskiem uroczystość zwano zapustami weselnymi czy pustotkami. W domu panny młodej zjawiała się drużyna weselna i pan młody. Należało wtedy uroczyście pożegnać panieństwo. W trakcie obrzędu najczęściej brat panny młodej albo starszy drużba rozplatał warkocz. A potem panna młoda otrzymywała datki.

W dniu ślubu panna młoda występowała w charakterystycznym dla okolicy stroju odświętnym. Niezwykle ważne było, co nosiła na głowie. Biskupianka miała tiulową kopkę, bamberka nakładała kwiatowy kornet. Pod Koźminem w powiecie krotoszyńskim nakładano na tiulową kapkę koronę szychową mającą dwa cale wysokości. Pannom strojono głowy wstążkami i rozmarynem albo mirtem.

– Młoda panna otrzymywała także od starszych kobiet siemię lniane, które wkładały jej do bukiecika, aby się jej len darzył. Do butów wsypywały jej cukier, a do kieszeni okruchy chleba, by życie upływało jej w słodyczy i sytości. Po ślubie i wyjściu z kościoła druhny spieszyły do panny młodej, by zapobiec zabraniu jej przez grono mężatek. Wtedy jeszcze przez chwilę należała ona do grona panien – mówi Zuzanna Majerowicz.

Bez warkocza, w czepku

Sytuację zmieniały oczepiny, które odbywały się w drugim dniu wesela. Były symbolicznym przyjęciem do grona mężatek, których symbolem był czepek. Dlatego też należało jej obrzędowo osłonić głowę czepkiem. W Wielkopolsce czepek nosił nazwę kopki lub kapki, dlatego uroczystość tę nazywano okapinami. W obrzędzie uczestniczyły tylko kobiety i brat panny młodej lub starszy drużba. Najpierw panna tańczyła z pannami, potem z mężatkami. Trzykrotnie ją sobie odbijały, po czym szły z nią do komory, zdejmowały wianek, obcinały warkocz i nakładały czepek. Po tym wszystkim panna tańczyła z mężatkami, a potem z mężem – mówiła Zuzanna Majerowicz.

Po ślubie, pod kloszem

Po ślubie kobieta mogła znacznie mniej niż przed nim. Nie spotykała się już z przyjaciółkami jak dawniej ani nie chodziła do karczmy. Wyjątkiem były specjalne obrzędy, które pozwalały kobietom zabawić się w swoim towarzystwie. Takim obrzędem było „wywożenie młodych mężatek”.

– Kobiety spotykały się w Środę Popielcową w karczmie i przy zamówionej muzyce piły gorzałkę i śpiewały często niecenzuralne pieśni. Jeśli do karczmy wszedł mężczyzna, obsypywały go popiołem albo kradły mu czapkę. Po kilku godzinach przebierały się za Cyganów czy dziadów, brały sanie i taczki i jechały na wieś w poszukiwaniu młodych mężatek. Jeśli je znalazły, pakowały na taczki, zwoziły do karczmy i zabawa trwała dalej – tłumaczyła etnolożka.

Ciężarna kobieta nie patrzyła na kominiarzy, żeby dziecko nie urodziło się jako diabeł. A która pierwsza zobaczyła noworodka, tej się miało szczęścić. Młoda matka nie jadła kwaśnego, żeby dziecko nie krzyczało. A kiedy kobieta stawała się wdową, musiała nosić się na czarno i przez rok wieść samotne życie.

• Strój raszkowski ze wsi Moszczanka. Tak wyglądała w święta panna mieszkająca w tej części Wielkopolski

Artykuł ukazał się w Tygodniku Poradniku Rolniczym 12/2023 na str. 101. Jeśli chcesz czytać więcej podobnych artykułów, już dziś wykup dostęp do wszystkich treści na TPR: Zamów prenumeratę.

Msza święta pod przewodnictwem o. dr. Wiesława Strzeleckiego – prowincjała Polskiej Prowincji Zakonu Karmelitańskiego, sprawowana była w intencji poległych. W homilii ks. Jarosław Kowalczyk, proboszcz parafii pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny z Dulska, uwydatnił zaczerpnięte z ewangelii słowa:

– „Wy jesteście solą ziemi (...) Wy jesteście światłem świata. (...) Tak niech świeci wasze światło przed ludźmi, aby widzieli wasze dobre uczynki i chwalili Ojca waszego, który jest w niebie”. Cytat wpisuje się w naturę ludzką naszych przodków, którzy byli wierni nauczaniu Chrystusa, słuchali tych samych słów. Postawa ich zaangażowania, zryw Polaków, którzy marzyli, aby przywrócić strukturę państwa, jest podkreśleniem smaku w kontekście biblijnego przesłania. Walka trwa o wierność naszego powołania, bycie człowiekiem wartości i dbania o innych – zaznaczył kaznodzieja.

Na zakończenie duchowny podkreślił znaczenie rodziny i ojczyzny jako daru, o który należy zadbać.

Nie pytaj, co ojczyzna może zrobić dla ciebie, zapytaj, co ty możesz zrobić dla swojej ojczyzny

To tytuł konferencji wygłoszonej przez prezesa Dobrzyńskiego Towarzystwa Naukowego, prof. Mirosława Krajewskiego.

– Stąd 400-osobowy oddział udał się do Rypina i wyzwolił go spod okupacji carskiej. To jest rzecz znamienna, która czasami umyka nam w ciągu wydarzeń historycznych – mówił prof. Krajewski. – Jako rodak z tej ziemi odczuwam potrzebę dalszego upowszechnienia losów powstania i naszych bohaterów. Z tym miejscem ściśle związana jest martyrologia narodu polskiego. Duchowieństwo zakonne i osoby świeckie oddawały dla ojczyzny swoje siły, cierpienie, a także i życie – mówił profesor.

Mówca podkreślił znaczenie kolędy pt. „Hej kolęda, kolęda”, której słowa brzmią: „Jezus w stajence się rodzi. (...) Oj, przybędzie do nas niebieska Dziecina, zyska wolność Polska, Litwa, Ukraina”. Utwór powstał na Boże Narodzenie 1862 roku.

Prof. Krajewski, kończąc wykład, zachęcił do refleksji nad słowami „Nie pytaj, co ojczyzna może zrobić dla ciebie, zapytaj, co ty możesz zrobić dla swojej ojczyzny”.

• Uroczyste obchody 160. rocznicy powstania styczniowego uświetnił występ uczniów szkoły podstawowej im. Powstańców Styczniowych w Klonowie

Pielęgnowanie pamięci o bohaterach

Uroczystości oborskie odbyły się dzięki inicjatywie kustosza sanktuarium o. Piotra Słomińskiego, za co dziękował w imieniu rady parafialnej Ryszard Kruziński – rolnik i społecznik z Okonina.

– Dzięki takim ludziom, jak ojciec kustosz, który mocno angażuje się w pamięć historyczną, pomoc drugiemu człowiekowi, jak i remonty naszej świątyni, widać rękę dobrego gospodarza – mówił Ryszard Kruziński.

Przed tablicami pamiątkowymi w kościele złożono kwiaty. Pierwsza upamiętniająca o. Stanisława Małachowskiego i druga przypominająca powstańców styczniowych i więzionych kapłanów zakonnych i świeckich w klasztorze po upadku powstania. Goście przeszli w procesji na Oborską Kalwarię, gdzie dzieci zapaliły znicze na grobach powstańców.

Zbudujmy pomnik ku czci i pamięci powstańców

W gronie miłośników ziemi dobrzyńskiej podjęto decyzję o wybudowaniu na Kalwarii Oborskiej Pomnika Narodowej Pamięci Ziemi Dobrzyńskiej. Pomysł spotkał się z aprobatą parlamentarzystów – byłego ministra Jana Krzysztofa Ardanowskiego i Mariusza Kałużnego, samorządowców Zbigniewa Sosnowskiego, marszałka województwa kujawsko-pomorskiego, Krzysztofa Baranowskiego – starosty powiatu lipnowskiego, Katarzyny Kukielskiej – wójt gminy Zbójno, Mariusza Lorenca – wójta gminy Chrostkowo, Krzysztofa Dąbkowskiego – wójta gminy Tłuchowo, Janusza Tyburskiego – wójta gminy Rypin, Małgorzaty Baranowskiej – wicewójt gminy Kikół, Józefa Predenkiewicza – wójta gminy Kikół, Jana Koprowskiego – wójta gminy Brzuze, oraz przedstawicieli społeczności lokalnej.

Inicjatywę podjęło Kurkowe Bractwo Strzeleckie Ziemi Dobrzyńskiej przy wsparciu organizacji społecznych i instytucji małej ojczyzny.

– To będzie symboliczne dla ziemi dobrzyńskiej miejsce oddania czci i pamięci tych wszystkich, którzy i w tym powstaniu styczniowym, ale i w innych zrywach narodowych, w czasie drugiej wojny światowej, oddali swoje życie i poświęcili się – podkreślił minister Jan Krzysztof Ardanowski, członek bractwa.

Mariusz Kałużny, poseł Solidarnej Polski, zaznaczył:

– Mamy bohaterów, ale mamy, niestety, też tych, którzy zginęli, jednak zginęli za naszą wolność (...) I my, żeby budować wspólnotę narodową, żeby budować naszą tożsamość narodową, musimy powracać do takich chwil.

Zainspirowany historią ziemi dobrzyńskiej ojciec przeor Piotr Słomiński podkreślił:

– Trzeba nam wciąż przypominać o tamtych wydarzeniach i bohaterach, którzy mimo przytłaczających sił wroga, jakimi byli zaborcy, nie dali się zgnębić, ale wciąż żyli nadzieją wolności. W tym duchu do powstania włączali się też zakonnicy z oborskiego klasztoru, walcząc o wolność ojczyzny z bronią w ręku i pomagając powstańcom. O udziale karmelitów w powstaniu styczniowym przypomina nowela Marii Konopnickiej „W Oborach”, której wydanie jest do nabycia w sklepiku klasztornym – zakończył przeor.

• Jan Krzysztof Ardanowski z entuzjazmem odniósł się do inicjatywy budowy pomnika

Artykuł ukazał się w Tygodniku Poradniku Rolniczym 9/2023 na str. 66. Jeśli chcesz czytać więcej podobnych artykułów, już dziś wykup dostęp do wszystkich treści na TPR: Zamów prenumeratę.

– Przez pierwsze lata był zespołem obrzędowo-śpiewaczym – opowiada Irena Olech, która ma najdłuższy staż w "Janowiankach". – Obecnie jest to zespół głównie śpiewaczy.

Wieloletnie cykliczne spotkania w Janowskim Ośrodku Kultury

Od 1996 roku siedzibą rozkochanych w śpiewie tradycyjnym pań jest Janowski Ośrodek Kultury w Janowie Lubelskim. Tu spotykają się co tydzień na próbach, a gdy zbliża się występ, bywa, że także częściej.

– Zbieramy się w każdą środę – mówi Maria Jeremiejew. – Śpiewamy zwykle przez godzinę. Chyba że uczymy się wykonania nowej pieśni – wtedy próby trwają dłużej. Ćwiczymy też w domach. Także w domach uczymy się słów pieśni, bo podczas przeglądów nie śpiewamy, czytając tekst z kartek. Podczas konkursów takie wykonania oceniane są znacznie wyżej.

Panie zawsze chętnie uświetniają swoim udziałem uroczystości kościelne i samorządowe. Biorą też udział w organizowanych w regionie przeglądach muzyki ludowej.

– Występujemy także na dożynkach. Słowem – wszędzie tam, gdzie tradycyjna muzyka ludowa cieszy się zainteresowaniem i ma publiczność. Oczywiście zawsze jesteśmy obecne na Festiwalu Kaszy "Gryczaki", najbardziej znanej i najlepiej kojarzonej z Janowem Lubelskim imprezie – kontynuuje Janina Olech.

O repertuar zespołu od czterech lat dba Aleksander Czarny, opiekun "Janowianek" z JOK, a kiedy trzeba, to również kierowca zespołu, a nawet "diabeł" podczas zespołowych przedstawień.

– Zespół wykonuje a capella tradycyjne pieś­ni ludowe i obrzędowe z naszego regionu – mówi pan Aleksander. – Mamy w JOK bogate archiwum nagrań dokonywanych podczas organizowanego tutaj festiwalu kapel, które pozwala co roku odświeżać repertuar. Gdy jest taka możliwość, osobiście docieram do wykonawców muzyki ludowej, nagrywam ich wykonania, a potem wykorzystujemy te pieśni w pracy zespołu.

• Na chwilę przed środową próbą zespołu. Od lewej: Irena Olech, Marta Król, Teresa Ciosmak, Maria Mędrek, Maria Jeremiejew i Aleksander Czarny

Wiele nagród dla ""Janowianek"

Podczas występów "Janowianki" wychodzą zwykle na scenę w tradycyjnych strojach krzczonowskich ufundowanych przez Janowski Ośrodek Kultury.

– Dysponujemy także kompletem tradycyjnych strojów charakterystycznych dla okolic Janowa Lubelskiego oraz strojami żałobnymi, w których występowałyśmy na przeglądzie pieśni żałobnych – wyjaśnia Maria Mędrek. Te dwa pozostałe komplety również ufundował zespołowi JOK.

"Janowianki" są zgodne: śpiewanie w zespole cały czas sprawia im niekłamaną radość i wraz z upływem lat nie zamieniło się w rutynę. – Śpiewamy tam, gdzie nas zapraszają, ponieważ śpiewanie sprawia nam przyjemność – mówi Teresa Ciosmak. – Zawsze chcemy iść i zaśpiewać.

– Choć trzeba dodać, że mimo wielu występów, jakie przez lata dał zespół, zawsze gdy wychodzimy na scenę, czujemy tremę – zaznacza Irena Olech. – Tym bardziej że niektóre teksty piosenek są długie, mają wiele zwrotek, jest więc zawsze obawa przed pomyłką lub zapomnieniem słów. Jest też obawa przed pomyleniem tonacji. Nagrodą za stres są miłe słowa po występie.

Dyplomy i odznaczenia przyznane zespołowi można podziwiać na ścianach Janowskiego Domu Kultury. "Janowianki" najbardziej dumne są ze statuetki "Złotych Basów", którą otrzymały w 2019 roku podczas Konkursu Kapel i Śpiewaków Ludowych Regionów Nadwiślańskich "Powiślaki" odbywającego się co roku w Maciejowicach w województwie mazowieckim.

Członkinie zespołu mierzą jeszcze wyżej.

– Marzymy o kazimierskiej "Baszcie" – dodaje pani Irena.

"Baszta" to bowiem najważniejsza nagroda ogólnopolskiego Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych odbywającego się już od kilkudziesięciu lat w Kazimierzu Dolnym.

Jedynym chyba zmartwieniem pań, które dotyczy zespołu, jest kłopot ze znalezieniem osób chętnych do kontynuowania ich misji.

– Zespoły działające przy kołach gospodyń wiejskich mają pod tym względem zdecydowanie łatwiej – mówi Marta Król. – Gdy ktoś zapisuje się do koła, to często zasila też działający przy nim zespół śpiewaczy.

• Statuetka „Złotych Basów”, którą zespół otrzymał w 2019 roku podczas Konkursu Kapel i Śpiewaków Ludowych Regionów Nadwiślańskich „Powiślaki” w Maciejowicach

Razem także w Stowarzyszeniu Kobiet Powiatu Janowskiego

Wszystkie pięć pań śpiewających w "Janowiankach" jest równocześnie członkiniami Stowarzyszenia Kobiet Powiatu Janowskiego.

– W ramach tej działalności organizujemy m.in. wyjazdy w interesujące miejsca, spędzamy czas w ciekawy sposób, np. podczas spływu kajakowego – opowiada o działalności stowarzyszenia Maria Jeremiejew. – Niektóre z nas zajmują się też rękodziełem ludowym.

– Przed świętami Bożego Narodzenia pracowałyśmy nad bombkami, ostatnio tworzyłyśmy serwetki – dodaje Teresa Ciosmak.

• „Janowianki” podczas jednego z ostatnich występów

Artykuł ukazał się w Tygodniku Poradniku Rolniczym 7/2023 na str. 62. Jeśli chcesz czytać więcej podobnych artykułów, już dziś wykup dostęp do wszystkich treści na TPR: Zamów prenumeratę.

Wszędzie, gdzie na scenie pojawi się zespół i niezależnie od tego, jaki program prezentuje, na widowni publiczności robi się cieplej na sercu, nogi rwą się do tańca, zaś dłonie do oklasków. A bywa, że i łezka w oku się zakręci, gdy ze sceny popłyną ludowe nuty z pięknymi głosami.

Grupa liczy ponad pięćdziesiąt osób

– To przede wszystkim efekt ich ciężkiej i systematycznej pracy na próbach. A to wszystko po to żeby publiczność podczas występu mogła zobaczyć lekkość i spontaniczność albo trochę improwizacji. To stara zasada – im więcej potu na ćwiczeniach, tym mniej krwi w boju – podkreśla Maria Motyka, instruktorka śpiewu i muzyki w zespole, która szlifuje talenty młodych tancerzy i śpiewaków.

Łącznie to ponad pięćdziesiąt osób w dwóch grupach wiekowych, od 6 do 10 lat oraz starszych – nastolatków. A wszyscy są poddawani „torturom” podczas ćwiczeń i prób przynajmniej raz w tygodniu przez dwie godziny.

"Mała Istebna" ma wiele folklorystycznych propozycji dla widzów

– Nasze dzieci mają ogromny talent. Trzeba go tylko oszlifować i zaprezentować publiczności – chwali się pani Maria.

Ale żeby tak rzeczywiście było, dziewczęta i chłopcy muszą wylać wiele potu na próbach. A górale wiedzą najlepiej, że tak poważne „rzemiosło” jak taniec i śpiew na scenie, ma swoją lekkość i polot, ale wcześniej wymaga wiele pracy. Właśnie dzięki temu później na scenie potrafią wykorzystać swoje walory i zaprezentować umiejętności, większe niż nie jeden zespół dorosłych tancerzy i śpiewaków.

To dlatego bez większego trudu zespół może zaprezentować kilka programów tematycznych przynajmniej po kilkadziesiąt minut, gdzie nie zabraknie góralskich tańca, śpiewu i muzyki.

„Mała Istebna” ma wiele folklorystycznych propozycji dla widzów, poczynając od programów opowiadających o dniu powszednim jak praca, wypas zwierząt, a skończywszy na zabawach czy świętowaniu uroczystości.

• Maria Motyka jest dumna z dokonań artystycznych swoich podopiecznych i sukcesów, jakie odnoszą na deskach wielu scen w całym kraju

Wiele ciekawych przyśpiewek    

Może to być „proste” przedstawienie dotyczące zabaw najmłodszych na polu, w jakie bawiły się dzieci i młodzież. Są tam więc tańce i przyśpiewki do zabawy w liska, chusteczki, wieżę. W trakcie tego przedstawienia dzieci udowadniają, że najmłodsi artyści potrafią bez żadnych instrumentów śpiewać przez kilkanaście minut i jednocześnie malować śpiewem, strojami, tańcem i bogatą choreografią.

– W tym programie tylko trzy przyśpiewki w czasie występu były zagrane na instrumentach, a resztę programu dzieci same śpiewały – opowiada Maria Motyka.

Na okres świąteczny „Mała Istebna” przygotowuje kolędy oraz kolędowanie dla dzieci i młodzieży, czasem mylone z kolędnikami. Dzieci uczą się różnych wierszyków, przyśpiewek czy życzeń, nazywanych też powinszowaniami na święta albo na Nowy Rok, aby w trakcie świąt, w drugi dzień Bożego Narodzenia, na Świętego Szczepana, mogły chodzić z nimi po domach i kultywować tzw. połazy. Kolędowanie po domach wieczorami zarezerwowane jest dla młodzieży i starszych.

To również okazja do poznawania i kultywowania różnych obyczajów, choćby noszenia przez dzieci i młodzież w czasie połazów gałązek jodłowych przystrojonych kwiatami z papieru i bibuły.

I w tym przypadku, podobnie jak starsi kolędnicy, dzieci chodzą od domu do domu, zaś za swoje artystyczne występy dostają łakocie, ciasta, a bywa, że i trochę grosza.

Folklor też przy krowach

W przedstawieniach obecna jest też praca – taka, jaką wykonywali najmłodsi górale w dawnych czasach. I wbrew potocznej opinii najczęściej było to pasanie krów, bo owce wypasał baca na hali.

Ta część programu „Małej Istebnej” nosi tytuł „Na pasionku”, czyli na pastwisku. Podczas wypasania nie brakowało również tańca i śpiewu, instrumentów, zwykle skrzypiec albo też piszczałek czy fletów.

Jeśli to wszystko jest jeszcze okraszone uśmiechem, serdecznością, ogromnym zaangażowaniem dzieci oraz młodzieży i ich opiekunów, to nie może dziwić wręcz zachwyt publiczności najmłodszymi góralami z Beskidu Żywieckiego, gdy śpiewają, tańczą i grają dla publiczności.

• „Mała Istebna” to wielka rzecz dla góralskiego folkloru. Dzieci i młodzież pęknie go prezentują na scenie

Artykuł ukazał się w Tygodniku Poradniku Rolniczym 4/2023 na str. 49. Jeśli chcesz czytać więcej podobnych artykułów, już dziś wykup dostęp do wszystkich treści na TPR: Zamów prenumeratę.

– Widzi pani? To merytorycznie nie ma sensu. Chodzi o to, żeby odwrócić znaczenia, żeby wprowadzić zamieszanie. To stary zwyczaj, a my kilkanaście lat temu postanowiliśmy, że będziemy go podtrzymywać, bo mimo że od dziesiątków lat przekazywany z pokolenia na pokolenie, zaczął zanikać. Stworzyliśmy swój tekst, inne grupy mają podobne – opowiada Dominik Pytlarz, 27-letni mieszkaniec Kiczory, grafik i fotograf, który w szlachcicach gra Masorza-Świniobójcę.

Po masarzu wbiega do domu góral i, oklepu...

– Jesteśmy aktywnymi 30–40-latkami, które połączyła chęć poznania nowych ludzi – mówi Natalia Łutaj, organizatorka większości imprez.

Kierunek funkcjonowania koła zaczął rysować się w trakcie jego powstawania. Każda z kobiet zgłaszała własne pomysły, pokazywała, co potrafi robić najlepiej. Z czasem okazało się, że Skajbabki wyplatają makramy, rzeźbią w drewnie albo doskonale gotują.

Pierwsze pieniądze przeznaczyły na zakup namiotu, aby koło mogło zaprezentować umiejętności na lokalnych eventach.

– Początek aktywności KGW przypadł w pandemii. Niektóre z działań musiałyśmy ograniczyć. Kiedy tylko mogłyśmy, spotykałyśmy się w świetlicy na warsztatach rękodzielniczych. Robiłyśmy stroiki, wianki, makramy i wiele innych – opowiadają członkinie. – Połknęłyśmy bakcyla i zdecydowałyśmy się rozwijać w artystycznym kierunku. Brałyśmy udział w warsztatach ceramicznych, dziewiarskich, plecionkarskich. Wyplatanie koszyków sprawiło nam ogromną frajdę. Planujemy kontynuować te spotkania na szerszą skalę.

• Skajbabki cenią sobie udział w lokalnych eventach. Uważają, że spotkania z innymi kołami są cenną lekcją historii i tradycji, a także okazją do integracji

Rękodzieła Skajbabek mają już swoje sukcesy

Największym dotychczasowym rękodzielniczym sukcesem Skajbabek jest podium w kategorii artystycznej konkursu „Polska od kuchni”. Gospodynie zdobyły drugie miejsce w etapie wojewódzkim za tradycyjną warmińską suknię ślubną. Konkursową pracę wykonały metodą makramy w zaledwie trzy dni. Oryginalna kreacja zdobyła uznanie nie tylko jury, ale i publiczności. Wkrótce zostanie przekazana na licytację na rzecz Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy.

– Zgodnie z tradycją zakorzenioną w lokalnej historii suknia została wykonana w czarnym kolorze symbolizującym powagę i elegancję. Dopiero po 1910 roku warmińskie panny młode zaczęły odchodzić od czerni – z pasją opowiada twórczyni sukni, Natalia Łutaj. – Co równie interesujące, w tym samym czasie typowym kolorem pana młodego był różowy. Cóż, czasy się zmieniły, ale uznałyśmy, że czarna suknia ślubna jest na tyle nietypowa i ciekawa, że warto przybliżyć ten warmiński obyczaj.

Konkursy kulinarne są doskonałą okazją do nawiązywania nowych relacji

Wysokie drugie miejsce zmotywowało Skajbabki do udziału w kolejnej edycji plebiscytu. Następnym razem zamierzają zaprezentować się w kilku kategoriach. Z pewnością będą to kulinaria. Gospodynie przyrządzają zarówno tradycyjne, jak i nowoczes­ne dania. Na kiermaszach chwalone są za kwaśną warmińską zupę z pulpetami oraz plińce z pomoćką, czyli placki z twarogowym sosem. Równie smakowite jest ich ciasto brownie z kiszoną kapustą, a także kolorowe pierogi z pesto z podagrycznika.

– Konkursy, w tym kulinarne, są doskonałą okazją do poznania innych kół, obrzędów i tradycji. Wciąż jesteśmy głodne wiedzy i kontaktu z innymi dziewczynami, od których możemy nauczyć się czegoś nowego – argumentują.

Pomieszkaj na przystanku, który przypomina dawną warmińską chatę

Pod oknem – z widokiem na pola – stoi drewniany stół pomalowany w warmińskie wzory ludowe. W wazonie pachną świeże polne kwiaty. Tuż obok wisi zegar z kukułką. Na ściennym haczyku można powiesić płaszcz i przysiąść na drewnianej ławie albo wygodnym krześle. Wbrew pozorom to nie wystrój którejś z lokalnych warmińskich chat, ale dekoracja przystanku autobusowego w Skajbotach.

– Przystanek jest czynny, zatrzymują się na nim dojazdowe autobusy do miasta – opowiadają gospodynie. – Wystylizowany na warmińską chatę sprzed lat, jest naszą niekwestionowaną wizytówką. Dbamy o niego, aby podtrzymać tę wyjątkową lokalną tradycję.

Co prawda, nietypowa aranżacja przystanku powstała jeszcze przed formalnym zawiązaniem koła, ale to gospodynie zajmują się odnawianiem i pomysłową dekoracją obiektu. Wraz ze zmieniającymi się porami roku modyfikują wystrój. W okresie świątecznym pojawiają się ozdoby bożonarodzeniowe i stroiki z jodły. Latem cieszą oko polne kwiaty w wazonach – jak w każdym wiejskim domu.

– Odwiedzają nas turyści, którzy z telewizji albo gazet dowiedzieli się o istnieniu przystanku. To bardzo miłe. Za każdym razem czeka ich niespodzianka – nowy mebel albo obraz na ścianie. Nie pozwalamy na nudę – deklaruje Natalia.

Pomagają uchodźcom z Ukrainy oraz chorym mieszkańcom z okolicy

Do akcji, które inicjują, angażują dzieci. Czy to odnawianie przystanku, czy przygotowywanie świątecznych upominków dla seniorów – obecność najmłodszych zawsze jest mile widziana. Kobiety są przekonane, że dzieci – obserwując kobiety przy pracy – same zechcą kiedyś przejąć po nich pałeczkę. Organizują takie imprezy, jak andrzejki, kiermasze charytatywne, ogniska integracyjne i festyny rodzinne. W tym roku chciałyby zorganizować otwarte warsztaty rękodzielnicze, w których mogliby wziąć udział mieszkańcy Skajbot.

– W tym roku zaangażowałyśmy się w pomoc uchodźcom z Ukrainy, ale nie zapomniałyśmy o chorych mieszkańcach z okolicy, którzy potrzebowali wsparcia – wymienia przewodnicząca. – Chętnie pomagamy, czasami wystarczy tylko hasło „potrzebujemy was” i od razu, w ciągu tygodnia, organizujemy kiermasz charytatywny.

W odpowiedzi na pytanie o pomysły na najbliższą działalność panie deklarują chęć rozwoju, zwłaszcza w dziedzinie rękodzieła. Chciałyby też nauczyć się czegoś nowego, poszerzyć działalność o częstsze spotkania integracyjne.

– Na dniach zaczynamy zamknięte warsztaty pole dance, czyli tańca na rurze – opowiada Natalia Łutaj. – Będzie z rozmachem, jak to w naszym gronie. Jeszcze nieraz o nas usłyszycie. Skajbabki dopiero się rozkręcają!

• Przystanek w Skajbotach wciąż przyciąga turystów. Nic dziwnego – gospodynie niezmiennie dbają o wystrój, który zmienia się wraz z porami roku

Artykuł ukazał się w Tygodniku Poradniku Rolniczym 3/2023 na str. 57. Jeśli chcesz czytać więcej podobnych artykułów, już dziś wykup dostęp do wszystkich treści na TPR: Zamów prenumeratę.

Niezwykłe historie wsi

Do koła należą druhowie z miejscowej OSP i gospodynie, które służą w szeregach straży. Prym wiodą kobiety. Przygotowują potrawy, organizują warsztaty i spotkania o charakterze edukacyjnym.

– Członkiniami koła są wnuczki najstarszej mieszkanki naszej wsi – pani Leokadii Suskiej, która wkrótce będzie świętować 102. urodziny! – opowiada Katarzyna Kornet. – Jest skarbnicą wiedzy. Snuje opowieści o historii naszej wsi.

Historie to niezwykłe. O tym, jak żyło się na początku ubiegłego wieku. Albo gdzie znajdowała się brama ewangelickiego cmentarza we wsi, dziś niszczejącego. Dzięki wskazówkom najstarszej mieszkanki Boróweczki odnalazły wkopane w ziemię słupy z ogrodzenia nekropolii, na której we Wszystkich Świętych zapalają znicze i zanoszą wiązanki. Dowiedziały się też, dlaczego w czasie wojny jadało się podlaskie placki – korzy.

– Nazywane były „podwieczorkiem żniwiarzy”. W cza...

Sympatycy dawnej motoryzacji spotkali się 4 grudnia 2022 r. na głogóweckim rynku, by zaprezentować mieszkańcom kolekcję traktorów, które z okazji świąt zostały przyozdobione kolorowymi światełkami. Każdy z ciągników wyglądał ciekawie w świątecznej stylizacji. Zorganizowane wystawa sprawiła wiele radości najmłodszym obserwatorom, którzy z zainteresowaniem oglądali rzadko spotykane eksponaty zgromadzone przez członków grupy Stary Traktor Głogówek.

Świąteczne ciągniki coraz modniejsze

Moda na dekorowanie ciągników pojawiła się w Polsce już jakiś czas temu. Właściciele warsztatów, zajmujący się naprawą maszyn rolniczych, często decydują się na przyozdobienie posiadanych maszyn, by przykuć uwagę potencjalnych klientów. W niektórych państwach np. Niemczech organizowane są parady rolnicze, poprzez które rolnicy angażują się w pomoc osobom potrzebującym. Rodząca się na naszych oczach tradycja z pewnością z roku na rok będzie kontynuowana przez wielu rolników i sympatyków traktorów.

oprac. Justyna Czupryniak

Strój krajeński miał jedną halkę 

Zwycięstwo Głomska to dobry pretekst, by odwiedzić laureatki. Tak naprawdę skusiła nas jednak zapowiedziana w krótkiej rozmowie nieoczywistość stroju i haftu krajeńskiego. To bodaj jedyny tak młody strój, a jednocześnie tak niewiele o nim wiadomo. W domach na Krajnie nie zachowały się stroje dziadków. Haft też ma niedługi rodowód, choć o nim wiadomo trochę więcej. Nie byłoby pierwszego miejsca, gdyby nie Krystyna Sobczyk, która od lat pasjonuje się haftem i która stworzyła głomskie zwycięskie stroje. A spotkanie stało się okazją, by zaprosić ją w szeregi koła.

– Strój krajeński miał jedną halkę. Bia...