Jednym z wymogów warunkowości, które rolnicy muszą spełniać, ubiegając się o dopłaty obszarowe w ramach Planu Strategicznego dla Wspólnej Polityki Rolnej, jest ochrona wód przed zanieczyszczeniami azotanami pochodzenia rolniczego. Wymóg ten wynika z tzw. dyrektywy azotanowej. W Polsce wdrożono go na terenie całego kraju za pomocą Programu azotanowego.
Zgodnie z nim pojemność zbiorników na płynne nawozy naturalne powinna umożliwiać ich przechowywanie przez co najmniej 6 miesięcy. Powierzchnia miejsc do przechowywania stałych nawozów naturalnych powinna natomiast pozwalać na ich przechowywanie przez co najmniej 5 miesięcy.
Kto może skorzystać z wydłużonego terminu?
Rolnicy utrzymujący zwierzęta gospodarskie w liczbie nieprzekraczającej 20 DJP, którzy nie dostosowali jeszcze pojemności lub powierzchni miejsc do przechowywania nawozów naturalnych, mogli skorzystać z wydłużonego terminu na spełnienie tego obowiązku, jeżeli zostali ujęci na liście podmiotów uprawnionych. Ministerstwo rolnictwa udostępniło dane podmiotów uprawnionych do późniejszego dostosowania miejsc do przechowywania nawozów wojewódzkim inspektorom ochrony środowiska oraz ARiMR. Uprawnione gospodarstwa mają czas na dostosowanie miejsc do 31 grudnia 2027 r.
Możliwość wydłużenia terminu przewidziała ustawa z 25 lipca 2025 r. o szczególnych rozwiązaniach w zakresie przechowywania nawozów naturalnych. O wydłużenie mogli ubiegać się także prowadzący chów lub hodowlę zwierząt w liczbie większej niż 20 DJP, ale nieprzekraczającej 210 DJP. Dla tej grupy termin przedłużono do 31 grudnia 2025 r.
Wydłużony termin objął również rolników poszkodowanych przez powódź we wrześniu 2024 r. Podobnie jak gospodarstwa utrzymujące niewięcej niż 20 DJP, mają oni czas na dostosowanie miejsc do przechowywania nawozów naturalnych do 31 grudnia 2027 r.
Zwierzęta utrzymywane w systemie otwartym
Program azotanowy nie wymaga, aby płytę obornikową lub zbiornik na nawozy naturalne posiadali rolnicy utrzymujący zwierzęta w systemie otwartym. Muszą jednak spełnić dwa warunki:
-
ilość azotu pochodzącego z odchodów, która trafia do gruntu, nie może przekraczać 170 kg/ha rocznie;
-
powierzchnia, na której przebywają zwierzęta, musi być zadarniona.
Takie same warunki dotyczą systemu utrzymywania zwierząt w budynkach, z których mogą one swobodnie przemieszczać się na nieutwardzoną powierzchnię. Nie może to być ani pastwisko, ani utwardzony wybieg.
Czasowe składowanie obornika na gruncie
Program azotanowy dopuszcza także czasowe przechowywanie obornika w pryzmach bezpośrednio na gruntach rolnych. Nie może ono trwać dłużej niż 6 miesięcy od dnia utworzenia danej pryzmy. Obowiązują też dodatkowe zasady:
- pryzmę należy lokalizować poza zagłębieniami terenu, na możliwie płaskim, niepiaszczystym i niepodmokłym gruncie – dopuszczalny spadek terenu wynosi do 3%;
- pryzma musi znajdować się w odległości większej niż 25 m od linii brzegu wód powierzchniowych, morskiego pasa nadbrzeżnego oraz ujęcia wód – jeżeli nie ustanowiono strefy ochronnej na podstawie przepisów Prawa wodnego;
- lokalizację pryzmy i datę złożenia obornika w danym roku na danej działce trzeba zaznaczyć na mapie lub szkicu działki, a dokumenty należy przechowywać przez 3 lata od zakończenia składowania;
- ponowne składowanie obornika w tym samym miejscu jest możliwe po upływie 3 lat od zakończenia poprzedniego okresu przechowywania.
Ministerstwo Infrastruktury, odpowiedzialne za realizację Programu azotanowego, wyjaśnia, że możliwość czasowego składowania obornika na gruncie ma usprawniać prace związane z nawożeniem. Nie powinna więc służyć jako zwykły sposób przechowywania nawozu. Powierzchni pryzm nie można doliczać do powierzchni płyty obornikowej jako stałego elementu systemu przechowywania nawozów w gospodarstwie.
Na gruntach rolnych można także czasowo przechowywać frakcję stałą gnojowicy uzyskaną po separacji. W momencie złożenia na gruncie jej zawartość suchej masy nie powinna być mniejsza niż 75%.
Program azotanowy nie przewiduje natomiast odstępstwa od obowiązku zapewnienia miejsc do przechowywania nawozów naturalnych wytworzonych w gospodarstwie lub przyjętych z innego gospodarstwa.
Kontrole i możliwe kary
Przestrzeganie wymagań dotyczących ochrony wód przed zanieczyszczeniem azotanami kontrolują właściwe organy Inspekcji Ochrony Środowiska. Kontrola może obejmować sposób przechowywania i stosowania nawozów, a także wymaganą dokumentację.
W 2026 r. maksymalna stawka za nieprawidłowe przechowywanie nawozów naturalnych wynosi 4563,37 zł, a za stosowanie nawozów niezgodnie z przepisami – 3042,25 zł.
Naruszenie wymogów warunkowości w zakresie Programu azotanowego może również skutkować zmniejszeniem płatności bezpośrednich. W zależności od rodzaju i wagi naruszenia redukcja może wynieść od 1 do 10%, a w przypadku naruszenia umyślnego – nawet do 100%.
Magdalena Szymańska
