Prehartowanie i hartowanie ozimin przebiega optymalnie przy łagodnym obniżaniu się temperatur i w warunkach słonecznej, suchej jesieni. To pozwala skierować energię na gromadzenie i zagęszczanie soków komórkowychMarek Kalinowski
StoryEditorUprawa

Rzepak może przetrwać -30 stopni, ale jego korzenie wytrzymują znacznie mniej

17.11.2026., 08:00h

Rzepak ozimy może przetrwać krótkotrwałe spadki temperatury nawet do -30°C, ale pod warunkiem, że jest zahartowany i przykryty śniegiem. Nie wszystkie jego części są jednak równie odporne na mróz. Szczególnie wrażliwy jest system korzeniowy, a stożek wzrostu korzeni może przemarznąć już przy -6°C. To dlatego nawet pozornie dobrze wyglądająca plantacja może mieć poważne problemy z przezimowaniem.

Praktycznych informacji o zimotrwałości i mrozoodporności odmian roślin ozimych nigdy za wiele, a ostatnia zima pokazała mroźne oblicze. Na wytrzymałość roślin na mróz i różne zjawiska mrozowe wpływa genetyka odmian, terminy i gęstości siewu, w rzepaku jego jesienna regulacja, dokarmianie mikroelementami i nawożenie potasem.

Zimotrwałość odmian jest w naszej strefie klimatycznej jedną z najważniejszych cech genetycznych roślin ozimych, ale trzeba sobie zdawać sprawę z tego, że możemy ją kształtować w dużym stopniu agrotechniką. Teraz oziminy prehartują się i mieliśmy już w całym kraju lekkie przymrozki (z 4 na 5 listopada) zapowiadające wejście w hartowanie.

Korzystnie schłodzona asymilacja

Ostatecznie, to jak duże spadki temperatur wytrzymają rośliny zależy właśnie od przebiegu ich prehartowania i hartowania, co ma związek z fizjologią wymarzania roślin. Chociaż przed zimą nie jesteśmy w stanie już nic poprawić agrotechniką, to warto wiedzieć, jakie są optymalne warunki dla dobrego zahartowania roślin na mróz. Póki co pogoda wydaje się sprzyjająca. Wystąpił lekki przymrozek i to sprzyja prehartowaniu. Na tym etapie przygotowywania się roślin do spoczynku zimowego hamowany jest wzrost wydłużeniowy, co zmniejsza zużycie energii na przyrosty, ale schłodzona asymilacja sprzyja zagęszczaniu soków komórkowych.

W etap prehartowania rośliny wchodzą już przy spadku temperatury poniżej 15 st. C w czasie dni słonecznych lub poniżej 10 st. C w czasie dni pochmurnych. Na tym etapie rośliny nie nabywają jeszcze wyraźnego wzrostu mrozoodporności, ale oszczędzają energię (wyhamowany wzrost wydłużeniowy) i umożliwiają potem pełne (100%) zahartowanie się roślin.

Od 0°C zaczyna się hartowanie

W temperaturach od 0 do 8°C zachodzi pierwsza faza hartowania i wymaga światła. Światło jest potrzebne do asymilacji. Następuje gromadzenie cukrów prostych i soli mineralnych (rośnie ich koncentracja, sok się zagęszcza), zachodzą zmiany w substancji białkowej plazmy (zmienia się struktura białek, tworzą się tzw. krioproteiny, nadmiar wody wiązany jest koloidalnie). Wszystko po to, aby uzyskać jak największe zagęszczenie suchej masy w soku komórkowym. Funkcją białek i zagęszczonych cukrów jest ochrona plazmy i błon cytoplazmatycznych przed niszczącym działaniem mrozu i lodu.

Druga faza hartowania odbywa się już w okresie ujemnych, niezmiennie działających temperatur i światło nie jest wtedy istotne i potrzebne. Literatura fachowa podaje, że do pełnego zahartowania roślin wystarczają zwykle 3–4 tygodnie z temperaturami od plus 2 do minus 5°C. To jak mocną mrozoodporność rośliny nabędą w procesie hartowania zależy od usłonecznienia w fazie prehartowania i pierwszej fazie hartowania. Im słońca więcej, tym lepsze warunki. Lepiej jest też dla hartowania i mrozoodporności, kiedy tym procesom towarzyszy sucha pogoda jesienna i co najwyżej optymalne uwilgotnienie gleby.

Mrozoodporność, a zimotrwałość

Mrozoodporność to cecha wytrzymałości roślin na skrajnie niskie temperatury panujące podczas zimy, którą kształtuje proces prehartowania i hartowania. Jest cechą specyficzną dla każdego gatunku, różną dla poszczególnych odmian w jego obrębie. Warto podkreślić, że jakiekolwiek zakłócenie procesu hartowania wpływa na zmniejszenie zimotrwałości, nawet odmian mocno mrozoodpornych. Taka sytuacja miała miejsce w sezonie 2015/2016 z dość dużymi stratami po zimie. Po dość długiej i ciepłej jesieni 2015 r., trwającej prawie do końca grudnia, nastąpiło na początku 2016 r. gwałtowne ochłodzenie i lokalne spadki temperatur z dnia na dzień do minus 30°C, bez okrywy śnieżnej. Cechą charakterystyczną jest, że mrozoodporność zmienia się sezonowo: rośnie jesienią (hartowanie na mróz), a spada bardzo szybko i bezpowrotnie w okresie wiosennym (rozhartowywanie).

image
Śnieg jest dobrym izolatorem przed mrozem, pod warunkiem, że spadnie na zamarzniętą glebę. Zalegający na roślinach asymilujących, które nie są jeszcze w spoczynku zimowym, albo wczesną wiosną po rozbudzonej wegetacji, może powodować wyprzenie i sprzyjać pleśni śniegowej. Po roztopieniu w zastoiskach wodnych dojdzie do wymakania
FOTO: Marek Kalinowski

Zimotrwałość to pojęcie znacznie szersze, na które składa się oczywiście mrozoodporność i kompleks czynników takich jak: odporność na suszę (fizjologiczną, wysmalanie), odporność na stres świetlny, odporność na uszkodzenia mechaniczne wynikające z różnic temperatur pomiędzy nocą a dniem (odporność na pionowe ruchy gleby – korzenie, odporność na ściskanie skorupą lodową – części nadziemne), odporność na warunki beztlenowe (na długo zalegający śnieg, odporność na wymakanie) czy też odporność na choroby i szkodniki mogące wystąpić w okresie zimowania (np. pleśń śniegowa u zbóż).

Od zimy groźniejsze przedwiośnie:

W stanie uśpienia zimowego oraz na przedwiośniu przetrwaniu zagraża roślinom nie tylko mróz i wymarzanie, ale też inne zjawiska. To wyprzenie, wysmalanie, wysadzanie i wymakanie.

  • Wyprzenie roślin następuje, gdy obfite opady śniegu pokrywają niezamarzniętą glebę. Rośliny, które nie są jeszcze w pełni fazy uśpienia wegetacyjnego oddychają. Rośliny tracą wówczas węglowodany, a ich nie syntetyzują. Potem następuje rozkład białek i porażenie roślin pleśnią śniegową. Najbardziej podatne na wyprzenie jest żyto, mniej pszenica i jęczmień. Rzepak, lucerna i koniczyny są bardziej odporne na wyprzenie. Tak jak warstwa śniegu na niezamarzniętej glebie, tak samo wyprzenie powoduje skorupa lodowa. Po prostu rośliny duszą się z powodu braku tlenu.
  • Wysmalanie zachodzi, kiedy zimą jest mało opadów śnieżnych, a rośliny narażone są bezpośrednio na wpływ suchych mroźnych wiatrów. Wiatr wysusza nadziemne części roślin, które nie mogą uzupełniać wody z zamarzniętej ziemi. Tkanki bez wody zamierają i wyglądają jak spalone. Uszkodzenia te zdarzają się głównie na plantacjach żyta. Jeżeli wiatr oszczędzi kolanko podliścieniowe, rośliny zregenerują się.
  • Wysadzanie roślin i rozrywanie korzeni ma miejsce głównie wiosną. Gdy temperatura na przedwiośniu jest na tyle zmienna, że ziemia taje w ciągu dnia a zamarza nocą. Dochodzi wówczas do sukcesywnego pochłaniania większej ilości wody przez glebę i jej osiadania w dzień, a potem zamarzania i zwiększania objętości w nocy. Te powolne, ale systematyczne ruchy objętościowe powodują rozrywanie korzeni u roślin a nawet ich wysadzanie na powierzchnię. Największe ruchy dotyczą gleb organicznych. Im wcześniejsza jest wiosna, tym straty większe, a najbardziej wrażliwy na wysadzanie jest rzepak.
  • Wymakanie roślin powtarza się w tych samych miejscach pola. To po prostu skutek zalegania wody z topniejącego śniegu.

Jaki mróz zabija rośliny

O zimotrwałości ozimin decyduje genetyka i hartowanie, ale i to, w jakiej fazie rozwoju rośliny wchodzą w stan anabiozy, czyli w stan uśpienia zimowego. Uznaje się, że pszenica najlepiej zimuje, jeśli w anabiozę wejdzie w fazie od 4 liści (albo szpilkowania), żyto i jęczmień – po rozkrzewieniu, rzepak i rzepik – w fazie rozety z grubym korzeniem i minimum 8 liśćmi.

image
Przedwiośnie jest nieprzewidywalne. Rozbudzone zboża ozime w kilka godzin może wysmalić silny, mroźny wiatr. Z uwagi na ustawienie liści najczęściej zjawisko to dotyka żyto
FOTO: Marek Kalinowski

Temperatura wymarzania żyta (oczywiście pod warunkiem, że rośliny są zahartowane i weszły w stan spoczynku zimowego) przy braku okrywy śnieżnej wynosi ok. -25°C, natomiast pod śniegiem żyto dobrze przetrzymuje spadki temperatury nawet do -35°C. Mrozoodporność pszenżyta i pszenicy (nieco wyższa dla pszenżyta) można traktować na równi. Gatunki te znoszą spadki temperatur do -20°C bez okrywy śnieżnej i do -30°C z okrywą śnieżną. Najmniej mrozoodporny jest (a raczej był) jęczmień ozimy – poważne straty wyrządzają już spadki temperatury do -15°C bez okrywy śnieżnej i -25°C z okrywą śnieżną. Wtrąciłem raczej był, bo od kilku sezonów rolnicy uprawiają mniej odporny na mróz owies zimujący, a także odmiany ozime grochu i zimujące odmiany bobiku. Przy temperaturze -15°C bez okrywy śnieżnej wymarza rzepak ozimy, ale z okrywą przetrwa chwilowy mróz na poziomie -25°C.

Rośliny wymarzają korzeniami

Trzeba pamiętać, że zahartowane poszczególne organy roślin zależnie od uwodnienia różnią się mrozoodpornością. Jest to ważnie przy ocenie przezimowania i podejmowaniu tych najtrudniejszych ostatecznych decyzji o przesiewie. Z części nadziemnej w młodych kiełkach zbóż najbardziej wrażliwe na mróz jest piórko. W części podziemnej roślin cały system korzeniowy jest wrażliwy, ale najbardziej wierzchołki korzeni. U zbóż zaawansowanych w rozwoju kolanko podliścieniowe składające się z tkanki embrionalnej jest bardziej wytrzymałe na mróz niż liście. Dlatego często po zimie mimo mocnych uszkodzeń liści plantacja po pewnym czasie odbija, bo z kolanek podliścieniowych rozwijają się nowe liście.

image
Zahartowana rozeta rzepaku pod śniegiem przetrwa krótkotrwały mróz do -25° C. Bardziej wrażliwe są korzenie. Gleba bez okrywy śnieżnej zmrożona do ok. -6°C jest graniczna dla stożków wzrostu korzeni. Jeżeli po ruszeniu wiosennej wegetacji korzenie są żywe, a tylko liście uszkodzi mróz, rzepak odbuduje rozetę
FOTO: Marek Kalinowski

W przypadku rzepaku cała roślina pod okrywą śniegu może bez uszczerbku przetrwać krótkotrwałe spadki temperatur do -30°C. Wrażliwość poszczególnych organów rośliny jest jednak różna. W dużym uproszczeniu można powiedzieć, że najbardziej odporne na mróz są górne partie rośliny (liście, rozeta), a wrażliwość rośnie z każdym centymetrem w dół. Rośliny jak wymarzają, to najczęściej korzeniami. Rozeta liści znosi krótkotrwałe spadki temperatury do -25°C. Stożek wzrostu korzeni rzepaku, choć przed zimą może znajdować się dość głęboko i wytrzymuje spadki temperatury tylko do -6°C. Mróz zagraża rzepakom także wiosną po rozhartowaniu i przymrozki stanowią zagrożenie dla pąków kwiatowych. Te mogą na szczęście przetrwać chwilowy spadek temperatury do -8°C. Jednak na niewielkie spadki temperatury bardzo wrażliwe są już rozwinięte kwiaty – temperatura graniczna to 0°C.

Marek Kalinowski

Ten artykuł pochodzi z wydania Tygodnika Poradnika Rolniczego nr 46_47/2026

©℗ Materiał chroniony prawem autorskim - wszelkie prawa zastrzeżone.

Dalsze rozpowszechnianie artykułu za zgodą wydawcy AgroHorti Media Sp. z o.o.

KUP LICENCJĘ

Warsaw
wi_00
mon
wi_00
tue
wi_00
wed
wi_00
thu
wi_00
fri
wi_00
17. listopad 2026 08:02