Dzwonek Pierwszy miesiąc prenumeraty za 50% ceny Sprawdź

r e k l a m a

Partner serwisu

Społeczne koszty zakwaszenia gleb

Społeczne koszty zakwaszenia gleb
Uprawa Publikacja specjalna
Data publikacji 16.12.2021r.

Publikacja specjalna

Mówiąc o wapnowaniu mamy najczęściej na myśli zabieg mający na celu uzyskanie większych i bardziej stabilnych plonów. Tymczasem zaniedbania dotyczące odczynu gleb mają znacznie szersze konsekwencje. Mówimy nie tylko o funkcji produkcyjnej gleb, ale o bioróżnorodności, zatrzymywaniu wody, składników nawozowych.

Utrzymanie poprawnej struktury i odczynu gleb wpływa na ochronę środowiska wodnego przed szkodliwym zanieczyszczeniem składnikami nawozowymi i chemicznymi pochodzącymi z gleb. Warto zwrócić uwagę, że nie chodzi o jednorazowy efekt w postaci wzrostu plonu w danym roku. Wapnowanie daje długofalowe efekty, poprawiając żyzność gleby i zapewniając trwałość gospodarowania.

Rozważając koszty i opłacalność zwykle patrzymy na stronę kosztowo-dochodową, ile kosztuje nas nawożenie i ile uzyskamy profitów w plonie. Tymczasem wszystkie aktywności gospodarcze obciążone są tzw. kosztami społecznymi. Wynikają one z oddziaływania na inne elementy życia społecznego. Skażenie wody odbija się na całym środowisku naturalnym – od zdrowia człowieka, poprzez zanik bioróżnorodności, ograniczenie możliwości wypoczynku, aż po szkody w gospodarce rybackiej. Niektóre są dla nas bezpośrednio dotkliwe jeśli na wczasach zamykane są  plaże ze względu na zakwit sinic. Nieco słabiej kojarzymy wzrost cen ryb morskich(albo jak w przypadku dorsza bałtyckiego wręcz jego zakaz połowów).

Stosunkowo niewiele wiemy o kosztach oczyszczania wody pitnej i do celów produkcyjnych. Niewłaściwą wartość odżywczą żywności raczej kojarzy się z nieodpowiednim doborem pokarmu niż ze szkodliwymi pozostałościami , pogarszającymi jakość surowców rolnych. Rzadko kto kojarzy wpływ nawożenia w centralnej Polsce na jakość wód Bałtyku, a jest to zależność wyraźna i udowodniona.

Rzadko kto kojarzy wpływ nawożenia w centralnej Polsce na jakość wód Bałtyku, a jest to zależność wyraźna i udowodniona.

Zespół Banku Światowego wykorzystał metodę modelowania komputerowego do oceny i mapowania globalnego ryzyka zanieczyszczenia wody dla trzech czynników: azotu, zasolenia i biologicznego zapotrzebowania na tlen. O ile w naszym klimacie problem zasolenia jest raczej marginalny, to dwa pozostałe wskaźniki maja istotny wpływ na zanieczyszczenie wody.

Biologiczne zapotrzebowanie na tlen (wskaźnik BZT5) określa ile tlenu zostanie wykorzystane z wody w ciągu pięciu dni przez mikroorganizmy „odżywiające się” zanieczyszczeniami. Z rolniczych zanieczyszczeń największe znaczenie mają azot i fosfor oraz związki organiczne np. z próchnicy glebowej, resztek organicznych czy odchodów zwierząt.

ZBT5 w zależności od typy wycieku:

  • Oczyszczone ścieki: 20 mg/l;
  • Surowe ścieki: 200 mg/l;
  • Gnojowica bydlęca: 17 000 mg/l;
  • Gnojowica świńska: 25 000 mg/l;
  • Wycieki kiszonkowe: 65 000 mg/l;
  • Mleko: 100 000 mg/l.
Dlatego mleko jest traktowane jako ściek. Popłuczyny po myciu urządzeń udojowych wraz ze środkami myjącymi w przypadku dostania się do wód robią wielkie szkody).
Zdjęcie: aparatura firmy Pol-eko do oznaczania BZT5 w wodzie
Zdjęcie: aparatura firmy Pol-eko do oznaczania BZT5 w wodzie

Należy pamiętać, że do zanieczyszczenia wód ze źródeł rolniczych dochodzi zwykle w trakcie źle wykonanych zabiegów czy słabej kondycji gleby (zła struktura, osłabione pobieranie składników nawozowych przy glebach zakwaszonych).

Największym problemem jest wyliczenie wartości szkód środowiskowych – trudno jest ocenić ile wymiernych strat ponosimy. Znamy efekty - zakwit sinic, zmniejszenie populacji dorsza, ale trudno dokładnie wyliczyć straty w wymiernych jednostkach. Można spróbować obliczyć koszt utraty jednego kilograma głównych pierwiastków biogennych, znając ich cenę i ich wartość plonotwórczą i możliwość zanieczyszczenia wód.

W przeliczeniu na ziarno zbóż 1 kg N daje zwyżkę plonu 14-17 kg ziarna LUB jeśli ucieknie z pola uprawnego doprowadzi do eutrofizacji 454 m3 wody*

Z kolei 1 kg P2O5 = 5-6 to kg ziarna LUB eutrofizacja 1 905 m3 wody**

Eutrofizacja następuje już przy stężeniu: *2.2 mg N-NO3/l    **0.7 mg P04/l  lub  0,525 mg P2O5

Koszty utraty azotu: na 1 kg azotu (ceny czystego składnika nawozów podane są z okresu przed rozchwianiem rynku nawozów w 2021 roku, tak jak średnia cena zbóż):

  • koszt składnika 1 kg x 2,91zł/kg = 2,91 zł
  • utracony przyrost ziarna 17 kg x 0,65 zł/kg = 11,05 zł
  • koszt społeczny/oczyszczenia 454 m3 wody = bardzo dużo (w USA obliczają koszty oczyszczenia wody na 0,33 $ za jeden metr sześcienny)

Koszty fosforu: na 1 kg P2O5

  • koszt składnika 1 kg x 3,67zł/kg = 3,67 zł             
  • utracony przyrost ziarna 6 kg x 0,65 zł/kg = 3,90 zł
  • koszt społeczny/oczyszczenia 1 905 m3 wody = bardzo dużo

Głównym zadaniem rolników jest więc zapobieganie stratom składników nawozowych, które prowadzi do rozproszenia ich do wód i atmosfery. Warto przypomnieć wpływ odczynu gleby na pobieranie składników tym razem pod kątem ich wpływu na środowisko:

Pobieranie NPK w zależności od odczynu gleby ( Piotr Ochal, IUNG PIB Puławy)

Azot – w warunkach odpowiedniego odczynu pobrane jest 100 kg, przy silnym zakwaszeniu od 30 do 50 kg. Czyli tracimy 50-70 kg azotu. Większość zostanie rozproszona do środowiska w postaci wypłukanych związków azotanowych lub w formie gazowej – szkodliwej tlenki azotu, obojętnej azot cząsteczkowy. Zwykle w glebie kumuluje się pewna ilość azotu w postaci związków organicznych gleby, ale gleby zakwaszone mają znaczne zmniejszona zdolność kumulacji próchnicy.

Fosfor – aż 70-80 kg składnika nie zostaje pobrane. W glebach kwaśnych, w których występują jony glinu i żelaza, dochodzi do tworzenia bardzo słabo rozpuszczalnych fosforanów tych pierwiastków, które nie są pobierane przez rośliny. Nie są rozpuszczalne, więc nie dochodzi do ich wypłukania, ale część z nich może przedostać się do środowiska w procesach erozyjnych. Warto zaznaczyć, że zwapnowanie gleb będzie stopniowo przywracało możliwość pobierania uwstecznionych form fosforu. Jednak zanim do tego dojdzie, wystąpią mierzalne straty gospodarcze przez niższe plonowanie.

Potas – zakwaszenie gleb w mniejszym stopniu wpływa na jego pobieranie - ale 40 do 70 kg zostanie stracone. W tym przypadku mówimy o istotnych stratach w plonowaniu.

Podsumowując, wapnowanie oddziałując na glebę przez 3-4 lata powoduje ograniczenie strat w dłuższym okresie i kumuluje nadwyżki. Efekt ekonomiczny jest więc długotrwały. Skutkiem jest wzrost dochodów rolników, stabilność plonowania i ograniczenie kosztów społecznych.

Marek Krysztoforski

Publikacja specjalna

r e k l a m a

r e k l a m a