Dlaczego zakwaszenie gleb ogranicza plonowanie roślin?
Mimo prowadzenia na dużą skalę działań informacyjnych i promowania technologii ograniczających zakwaszenie gleb, nadal zagraża ono środowisku naturalnemu oraz ogranicza efektywność produkcji roślinnej. Gleby kwaśne wymagają systematycznego wapnowania. Optymalnym terminem zabiegu jest okres po zbiorze roślin.
Odczyn gleby zależy zarówno od czynników naturalnych (m.in. kategorii agronomicznej i zawartości materii organicznej), jak i antropogenicznych, takich jak rodzaj i forma nawozów wapniowych, ich dawki oraz termin aplikacji.
Jak zakwaszenie gleby wpływa na nawożenie i środowisko?
W glebach o zawartości węgla organicznego poniżej 1% często obserwuje się obniżone pH. Utrzymywanie zakwaszonych gleb prowadzi do spadku efektywności nawożenia mineralnego, ponieważ zwiększanie dawek nawozów nie przekłada się na wzrost plonów.
Zakwaszenie gleb wpływa również negatywnie na jakość wód, ponieważ zwiększa mobilność pierwiastków takich jak glin, mangan, żelazo, wapń, magnez oraz metale ciężkie (np. ołów, kadm, miedź), które mogą przedostawać się do wód gruntowych i konsumpcyjnych, stanowiąc zagrożenie dla zdrowia ludzi i zwierząt.
Korzyści z wapnowania gleby jesienią
Podniesienie odczynu gleby poprzez wapnowanie jest kluczowe dla poprawy efektywności wykorzystania składników pokarmowych, ograniczenia ich wymywania oraz poprawy żyzności gleby.
Zabieg wykonany jesienią sprzyja lepszemu wykorzystaniu składników przez rośliny ozime oraz stabilizacji warunków glebowych w okresie zimowym.
Wapnowanie poprawia także procesy humifikacji oraz sprzyja zwiększeniu zawartości materii organicznej w glebie. Dodatkowo, w zależności od zastosowanego nawozu, dostarcza wapnia i magnezu. Wapń korzystnie wpływa na właściwości fizyczne i chemiczne gleby, wspierając rozwój mikroorganizmów odpowiedzialnych za tworzenie struktury gruzełkowatej i przekształcanie materii organicznej w próchnicę. Magnez zawarty w nawozach wapniowych stanowi natomiast istotne źródło tego składnika pokarmowego, pokrywające potrzeby roślin nawet przez okres około roku po zastosowaniu nawozu.
Jak prawidłowo wykonać wapnowanie gleby?
Prawidłowo przeprowadzone wapnowanie nie powinno powodować gwałtownych zmian odczynu gleby, dlatego zabieg ten powinien być zawsze poprzedzony analizą gleby stwierdzającą aktualne pH gleby.
Badanie to pozwala dokładnie określić właściwą dawkę wapna niezbędną do osiągnięcia optymalnego pH oraz dobrać jego odpowiednią formę do warunków glebowych.
Czego nie łączyć z wapnowaniem?
Wapnowanie wykonane po zbiorze roślin (po żniwach) jest uznawane za najbardziej korzystne, ponieważ już w pierwszym sezonie może przyczynić się do wzrostu plonów.
Jednocześnie należy uwzględnić zasady dobrej praktyki rolniczej, zgodnie z którymi nie powinno się łączyć wapnowania z nawożeniem nawozami naturalnymi oraz mineralnymi zawierającymi azot w formie amonowej. W szczególności stosowanie obornika na świeżo zwapnowanej glebie jest nieefektywne. Zaleca się zachowanie co najmniej 6-tygodniowego odstępu pomiędzy wapnowaniem a aplikacją nawozów mineralnych lub organicznych.
Jednoczesne stosowanie wapna i nawozów może prowadzić do strat składników pokarmowych, w tym ulatniania się azotu w postaci amoniaku oraz uwsteczniania fosforu do form niedostępnych dla roślin.
Nie zaleca się również stosowania nawozów wapniowych na glebach nieużytkowanych rolniczo, takich jak odłogi czy tereny ekologiczne, szczególnie w strefach ochronnych wód. W takich warunkach wapnowanie może nasilać mineralizację azotu i zwiększać ryzyko jego wymywania do wód gruntowych. Nawozy wapniowe powinny być stosowane przede wszystkim pod przedplon roślin wrażliwych na zakwaszenie, najlepiej przed orką siewną lub zimową. Najszybsze działanie wykazują nawozy drobno rozdrobnione, zawierające odpowiednie ilości wapnia i magnezu oraz dokładnie wymieszane z warstwą orną gleby.
Jakie wapno wybrać – węglanowe czy tlenkowe?
Obecnie zaleca się zasadność stosowania małych dawek wapna w systemie korekcyjnym lub podtrzymującym, zamiast jednorazowego, dużego wapnowania. Takie podejście pozwala na bardziej stabilne utrzymanie odczynu gleby oraz ogranicza ryzyko gwałtownych zmian chemicznych w profilu glebowym, np. zamiast 2–4 t/ha, co kilka lat stosuje się: 0,3–1,0 t/ha co 1–2 lata lub nawet mniejsze dawki coroczne (system „maintenance liming”).
Regularne stosowanie w praktyce rolniczej mniejszych dawek wapna, ale częściej, pozwala w pierwszej kolejności podwyższyć pH gleby do optymalnej wartości, a następnie jego utrzymanie. Takie podejście zapewnia przede wszystkim bardziej stabilne pH gleby, brak gwałtownych skoków odczynu, lepsze warunki dla rozwoju mikroorganizmów, lepsze wykorzystanie składników pokarmowych, mniejsze straty azotu i mniejsze uwstecznianie fosforu, humifikację materii organicznej oraz mniejsze ryzyko błędów technologicznych i tzw. przewapnowania.
Prawidłowo wyliczona dawka wapna powinna doprowadzić kwaśną glebę do wyższego zakresu pH zgodnie z określoną kategorią agronomiczną gleby. Zalecane dawki wapna w zależności od kategorii agronomicznej gleby zamieszczono w tabeli, które można skorygować zgodnie z systemem maintenance liming coroczne, mniejsze lub dawki stosowane co 1–2 lata.
Kiedy wybrać wapno z magnezem?
W przypadku gleb zakwaszonych i jednocześnie z niedoborem magnezu, należy zastosować nawóz wapniowo-magnezowy, gdyż nie tylko niskie pH, ale i niedobór magnezu powodują ograniczenia wzrostu i rozwoju roślin. Gdy natomiast wyniki analizy gleby potwierdzają wystarczającą zasobność gleby w przyswajalny magnez, wystarczy wysiać zwykłe wapno nawozowe. Zdecydowanie na glebach lżejszych, które przeważają w Polsce, w celu utrzymania optymalnego odczynu gleby zaleca się częstsze wapnowanie, ale mniejszymi dawkami wapna. W praktyce, takie regularne wapnowanie gleby niewielkimi dawkami wapna rzędu 1,0–1,5 t CaO/ha wpływa niezwykle korzystnie nie tylko na aktywność życia biologicznego gleby, ale też zmniejsza oddziaływanie toksycznego glinu na rośliny. Na przykład na plantacjach rzepaku, na których wykonuje się regularnie wapnowanie, obserwuje się mniejsze porażanie roślin kiłą kapusty. Natomiast w dłuższym aspekcie czasowym w wyniku odkwaszenia gleby poprawia się również przyswajalność składników pokarmowych dla roślin, stwierdza się większą zdrowotność roślin i lepszą ich kondycję, co w konsekwencji przedkłada się na wyższe plony i lepszą ich jakość.
Oczywiste jest, że z kategorią agronomiczną gleby jest związana forma wapna, którą odkwaszamy. Wapno tlenkowe, z racji tego, że forma tlenkowa dość gwałtownie wchodzi w reakcję z wodą, szybko zmieniając odczyn wykazuje szybsze działanie. Jednak taka gwałtowna zmiana odczynu nie jest korzystna, szczególnie w przypadku gleb lekkich, dlatego też wapna tlenkowe należy stosować wyłącznie na gleby cięższe.
Do jesiennego wapnowania gleb zakwaszonych można polecić nawozy wapniowe węglanowe, dobrze zmielone, a na glebach zakwaszonych i jednocześnie ubogich w magnez – dolomit lub inne wapna zawierające magnez. Szybko i skutecznie działającym nawozem węglanowym jest na przykład kreda. Ustalając wielkość dawki nawozów wapniowych i wapniowo-magnezowych w okresie jesieni oczywiście bierzemy pod uwagę wymagania roślin pod względem odczynu gleb. Pamiętajmy, że nie wolno przeprowadzać zabiegu wapnowania także wapnem węglanowym na glebach zalanych wodą.
Jak prawidłowo rozsiewać wapno na polu?
W produkcji ekologicznej wapno nawozowe węglanowe może być stosowane w dawkach do 2 t CaO/ha na glebach lekkich i do 3 t CaO/ha na glebach średnich i ciężkich.Do wapnowania gleb należy używać wyłącznie nawozów dopuszczonych do obrotu i stosowania w rolnictwie. Używając tylko takich nawozów można być pewnym, że są one bezpieczne dla roślin i gleby. Wapnowanie należy wykonać podczas suchej i bezwietrznej pogody.
Dlaczego równomierny wysiew wapna jest tak ważny?
Wapno powinno być równomiernie rozsiane po polu i dokładnie wymieszane z glebą za pomocą kultywatora lub pługa. Od poprawnego wymieszania wapna z glebą w dużym stopniu zależy równomierne odkwaszenie gleby. Nierównomierny wysiew nawozów wapniowych może prowadzić do powstawania na polu stref o zróżnicowanym odczynie gleby. W miejscach, gdzie wapno zostanie zastosowane w nadmiernej ilości, może dojść do zbyt silnego wzrostu pH, czyli nadmiernego odkwaszenia gleby. Taka sytuacja jest niekorzystna, ponieważ zbyt wysokie pH może ograniczać dostępność niektórych składników pokarmowych, zwłaszcza mikroelementów takich jak mangan, żelazo czy bor. W konsekwencji rośliny mogą wykazywać objawy niedoborów, mimo ich obecności w glebie.
O czym należy pamiętać podczas wapnowania?
Pamiętajmy, że nie należy stosować nawozów wapniowych na gleby nieużytkowane rolniczo, a zwłaszcza położonych w strefach ochronnych i strefach wrażliwych wód, gdyż wapnowanie może zwiększyć zasób azotu mineralnego powodując tym samym wzrost zagrożeń środowiskowych.
Dr hab. Dorota Pikuła
IUNG – PIB Puławy
