Wielkopolscy rolnicy oczekują, że Wspólna Polityka Rolna po 2027 r. zapewni nie tylko dopłaty bezpośrednie, ale przede wszystkim realne środki na inwestycje, rozwój gospodarstw i walkę ze skutkami suszy. O przyszłości drugiego filaru WPR, wymianie pokoleniowej oraz potrzebie silniejszej współpracy rolników rozmawiamy z Mieczysławem Łuczakiem, prezesem Wielkopolskiej Izby Rolniczej.
Drugi filar WPR musi zostać. Rolnicy potrzebują pieniędzy na inwestycje
W ministerstwie rolnictwa trwają prace nad kształtem Wspólnej Polityki Rolnej po 2027 roku. Wielkopolska Izba Rolnicza aktywnie uczestniczy w tym procesie. Panie prezesie, czego wielkopolscy rolnicy oczekują po nowej Wspólnej Polityce Rolnej?
Rolnictwo znajduje się już w przededniu nowej perspektywy budżetowej Unii Europejskiej, a szczególne obawy Wielkopolskiej Izby Rolniczej dotyczą przyszłości drugiego filaru WPR, czyli części przeznaczonej przede wszystkim na inwestycje i rozwój. Dotychczas w kolejnych siedmioletnich perspektywach budżetowych był to istotny segment wsparcia rolnictwa.
Rozmawiamy podczas międzynarodowych targów rolniczych, podczas których producenci maszyn prezentują nowe technologie, rozwiązania cyfrowe i inne innowacje, które mogą być wykorzystywane w gospodarstwach. Jednocześnie są to bardzo kosztowne inwestycje, na które rolnikom trudno znaleźć środki, szczególnie w warunkach obecnego kryzysu i niepewności ekonomicznej.
Dlatego Wielkopolska Izba Rolnicza chce, aby drugi filar został utrzymany w przyszłej perspektywie budżetowej. Z Komisji Europejskiej płyną zapewnienia, że ten segment wsparcia pozostanie w ramach WPR. Problemem ma być jednak sposób konkurowania o dostępne środki. Rolnicy mogą bowiem znaleźć się w sytuacji, w której będą musieli rywalizować o finansowanie z przedsiębiorcami i samorządami. W naszej ocenie może to osłabić pozycję rolników w dostępie do pieniędzy.
Dlatego podstawowym postulatem Wielkopolskiej Izby Rolniczej jest nie tylko zachowanie drugiego filaru, ale również jego wyraźne wyodrębnienie i przeznaczenie środków konkretnie na rolnictwo, podobnie jak miało to miejsce w poprzednich siedmioletnich okresach budżetowych. Samorząd rolniczy będzie zdecydowanie zabiegał o takie rozwiązanie.
Wiadomo już o planowanym utrzymaniu poziomu dopłat bezpośrednich. W projektowanych dokumentach budżetowych przewidziano na nie 300 mld euro dla całej Unii Europejskiej. Nominalna wysokość dopłat nie oznacza jednak zachowania ich realnej wartości. Siła nabywcza tych środków jest dziś inna niż w 2004 roku, kiedy Polska wstępowała do Unii Europejskiej.
Młodzi rolnicy potrzebują czegoś więcej niż premii na start
Dopłaty bezpośrednie mogą wpływać na utrzymanie dochodów rolników, ale same w sobie nie przesądzają o konkurencyjności polskiego rolnictwa. To właśnie „drugi filar”, zależnie od tego, jakie instrumenty i rodzaje pomocy zostaną w nim uwzględnione, może mieć większe znaczenie dla rozwoju gospodarstw. Jakie konkretne rodzaje pomocy wielkopolscy rolnicy chcieliby zobaczyć w przyszłym systemie wsparcia?
Jednym z najważniejszych postulatów Wielkopolskiej Izby Rolniczej jest premiowanie gospodarstw przejmowanych przez młodych rolników. Jest ono konieczne, ponieważ europejskie społeczeństwo się starzeje i trzeba podejmować wyzwania związane z wymianą pokoleniową w rolnictwie. Polska wyróżnia się w tym aspekcie na tle Europy, ponieważ polskie rolnictwo należy do najmłodszych pod względem struktury pokoleniowej. Jednocześnie coraz częściej można usłyszeć od młodych ludzi, że nie są zainteresowani przejmowaniem gospodarstw po rodzicach. Jedną z przyczyn jest niepewność dotycząca perspektyw ekonomicznych prowadzenia gospodarstwa w warunkach globalizacji rynku żywności. W Wielkopolsce sytuacja jest pod tym względem relatywnie korzystna ze względu na stosunkowo dużą średnią powierzchnię gospodarstw oraz wysoki poziom kultury rolnej, jednak problem wymiany pokoleniowej dotyczy całego kraju i Europy.
Samo jednorazowe wsparcie dla młodego rolnika przejmującego gospodarstwo nie powinno być jedynym instrumentem zachęcającym do takiej decyzji. Potrzebne są również dedykowane środki na poprawę sytuacji ekonomicznej gospodarstw, które pozwolą młodym gospodarzom rozwijać przejęte gospodarstwa i zwiększać ich odporność na zmiany rynkowe.
W obecnej, niepewnej sytuacji geopolitycznej bezpieczeństwo żywnościowe jest bardzo często podkreślane przez polityków i przedstawicieli instytucji publicznych. Za deklaracjami powinny jednak iść konkretne działania i środki finansowe. Drugi filar WPR powinien więc zapewniać pieniądze na inwestycje zwiększające odporność ekonomiczną gospodarstw rolnych.
Jako szef samorządu wielkopolskiego będę zdecydowanie zabiegał o utrzymanie drugiego filaru oraz o to, aby jego budżet był co najmniej równie znaczący jak w poprzednich perspektywach finansowych.
Walka z suszą powinna być jednym z priorytetów nowej WPR
Oprócz tego, że rolnicy muszą funkcjonować w coraz trudniejszych warunkach ekonomicznych, ponieważ rosną koszty produkcji, muszą też ponosić zwiększające się ryzyko związane ze zmianami klimatu. Wielkopolska Izba Rolnicza intensywnie pracowała nad „Programem przeciwdziałania suszy rolniczej”. Czy nowa WPR powinnna zawierać instrumenty wspierające rolników w dostosowaniu gospodarstw do niestabilnych warunków pogodowych?
Oczywiście. Pragnę zwrócić uwagę także na przyszłość ekoschematów, których kształt po 2027 roku nie jest jeszcze przesądzony. Problemem jest to, że pula środków na ekoschematy obecnie pozostaje na niezmienionym poziomie, podczas gdy liczba dostępnych działań rośnie. Szczególnie istotnym ekoschematem powinno być działanie premiujące rozwiązania pozwalające gospodarstwom oszczędzać wodę.
Z przygotowanego przez Wielkopolską Izbę Rolniczą programu walki z suszą rolniczą wynika, że poziom retencjonowania wody w Polsce wynosi około 7%, podczas gdy średnia europejska to około 25%, a w Hiszpanii poziom ten sięga około 40%.
Rolnicy są w stanie radzić sobie z wieloma problemami gospodarczymi i biurokratycznymi, natomiast susza rolnicza jest problemem, którego pojedyncze gospodarstwa nie są w stanie samodzielnie rozwiązać. Szczególnie mocno odczuwalna jest ona w Wielkopolsce, choć w tym roku jej skutki były widoczne również w innych częściach kraju.
Dlatego drugi filar powinien finansować inwestycje w gospodarstwach służące retencjonowaniu i oszczędzaniu wody. Jednocześnie odpowiedzialność za gospodarkę wodną nie powinna spoczywać wyłącznie na rolnikach. Według naszej wiedzy, po 2027 roku znaczącą część środków związanych ze Wspólną Polityką Rolną mają dystrybuować urzędy marszałkowskie. Powinny więc aktywnie angażować środki w inwestycje związane z gospodarką wodną.
Problem ten nabiera znaczenia w całej Europie w związku ze zmieniającym się klimatem i częstszymi anomaliami pogodowymi.
Tak więc zarówno w ramach działań inwestycyjnych, jak i ekoschematów muszą być przeznaczane środki na działania związane z retencją i efektywnym wykorzystaniem wody.
Podczas tegorocznej edycji Wielkopolskich Forów Rolniczych mocno akcentowano kwestie współpracy rolników. Wielkopolska przoduje w liczbie grup producenckich, jednak nadal poziom zorganizowania rolników jest niski. Jakie działania i programy wsparcia mogłyby jeszcze bardziej zachęcić rolników do współpracy? Czy możliwe jest dalsze zwiększenie skali tego procesu?
Temat współpracy rolników związany jest z szerszym problemem budowania odporności ekonomicznej gospodarstw. Trzeba przede wszystkim wzmocnić rolę producenta żywności, czyli pierwszego ogniwa całego łańcucha żywnościowego. Produkcja rozpoczyna się w gospodarstwie rolnym, a następnie produkt przechodzi przez kolejne etapy, ostatecznie trafiając na sklepową półkę.
Obecnie rolnik jest najsłabszym ogniwem tego łańcucha. W kontaktach z kontrahentami i podczas negocjacji biznesowych ma niewystarczającą siłę negocjacyjną. Problem ten był widoczny również w poprzednim roku i sytuacja nie uległa zasadniczej poprawie. Na przykład ziemianki, które na etapie gospodarstwa mogą kosztować około 20 gr za kilogram, w sklepie mogą być sprzedawane za około 3 zł za kilogram. To pokazuje, jak istotnym problemem jest pozycja rolnika w całym łańcuchu dostaw żywności.
Dlatego Wielkopolska Izba Rolnicza przywiązuje dużą wagę do integrowania środowiska rolniczego. Nie przesądzam, czy najwłaściwszą formą powinny być grupy producentów rolnych. Podkreślam potrzebę wypracowania modelu, który pozwoli rolnikom działać wspólnie i uzyskiwać silniejszą pozycję wobec odbiorców oraz kontrahentów.
Ziemniaki po 20 groszy, w sklepie po 3 zł. Rolnik jest najsłabszym ogniwem
Rolnicy muszą dojrzeć do większej współpracy, ponieważ pojedyncze gospodarstwa mają ograniczone możliwości negocjowania warunków sprzedaży. Jest to konieczne w kontekście zmian zachodzących na światowym rynku żywności. Na Ukrainie dużą rolę odgrywają agroholdingi, natomiast w krajach Mercosur coraz większy wpływ na sektor rolny mają fundusze inwestycyjne. Polska i Europa nadal opierają model produkcji rolnej w dużej mierze na gospodarstwach rodzinnych, jednak muszą jednocześnie konkurować z globalnymi strukturami produkcji żywności.
Odpowiedzią na tę sytuację powinna być nie tylko odpowiednio ukierunkowana Wspólna Polityka Rolna Unii Europejskiej, ale również krajowa polityka rolna. Obie powinny wspierać integrację środowiska rolniczego. Silniejsze współdziałanie producentów umożliwi rolnikom wchodzenie w relacje biznesowe z kontrahentami z mocniejszej pozycji negocjacyjnej, a tym samym ograniczy problem bardzo dużej różnicy pomiędzy ceną uzyskiwaną przez gospodarstwo a ceną płaconą przez konsumenta.
Dziękuję za rozmowę.
Magdalena Szymańska
