Kiedy jest wskazana startowa dawka fosforu?
Przy niedostatecznej ilości przyswajalnego fosforu w glebie wiosną w oziminach (szczególnie w rzepaku i pszenicy ozimej) wskazana jest niewielka startowa dawka fosforu, ewentualnie dolistne nawożenie fosforem. Wynika to ze słabej mobilności pierwiastka i upośledzenia jego pobierania w niskich temperaturach.
Jakie pH jest idealne dla fosforu?
Głód fosforowy roślin nie jest tylko i wyłącznie wynikiem niskiej zasobności gleb w ten składnik. Dostępność fosforu z gleby zależy od kilku czynników naturalnych, a niektóre z nich może kształtować i modyfikować rolnik przez wybór odpowiedniego nawozu fosforowego. Najważniejsze to pH gleby. Fosfor przyswajalny występuje w glebach w największych ilościach przy odczynie pH od 5,6 do 6,8. To całkiem spory przedział.
Profesor Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu dr hab. Jarosław Potarzycki, w jednym z opracowań precyzuje, że takim punktem idealnym, kiedy dostępność jonów fosforu będzie największa jest pH na poziomie ok. 6,5.
Pamiętajmy, że kwaśne pH prowadzi do tworzenia trudno rozpuszczalnych związków fosforu z glinem i żelazem, natomiast w odczynie zasadowym wytrącają się słabo rozpuszczalne fosforany wapnia. Fosfor dość łatwo jest także wiązany przez koloidy glebowe i niestety tylko częściowo wraca z tych wiązań z powrotem do roztworu glebowego. Wtedy część jonów fosforanowych staje się trwale niedostępna dla roślin i mikroorganizmów glebowych.
Warto przy tym wiedzieć, że maksymalna wielkość pobierania fosforu ma miejsce, gdy jony tego pierwiastka znajdują się w odległości do 1 mm od strefy włośnikowej korzeni. Dla przykładu, maksymalne pobieranie jonów wapnia i magnezu ma miejsce z odległości 5 mm, jonów potasu z odległości 7,5 mm, a jonów azotu z odległości 20 mm od strefy włośnikowej korzeni.
Czy temperatura utrudnia pobieranie fosforu z gleby?
Kolejnym ważnym czynnikiem utrudniającym pobieranie fosforu jest temperatura gleby. Trudno ustalić graniczną temperaturę, ale z badań wynika zależność, że wzrost temperatury gleby o 1°C zwiększa zawartość fosforu w roztworze glebowym (fosforu przyswajalnego i dostępnego dla roślin) o 1–2%. Zależność ta wynika m.in. ze wzrostu aktywności mikroorganizmów i ze wzrostu aktywności roślin i ich wydzielin korzeniowych. Ponieważ fosfor jest w glebie mało ruchliwy, zasadnicze znaczenie w jego dostępności dla korzeni roślin obok temperatury ma także wilgotność gleby. Najlepsze z tego punktu widzenia jest uwilgotnienie na poziomie tzw. polowej pojemności wodnej.
Temperaturą optymalną dla dobrego wykorzystywania fosforu przez rośliny jest przedział między 15 a 25°C. Przy temperaturze poniżej 13°C dostępność fosforu dla roślin może zmniejszyć się nawet o 70%. Próchnica zwiększa dostępność.
Fosfor jest tym bardziej dostępny, im większa jest zawartość próchnicy w glebie (wynika to z aktywności mikroorganizmów i lepszego tempa mineralizacji fosforu organicznego). Pośrednio dostępność fosforu zależy też od struktury gleby. Im jest ona lepsza, tym mniejsza jest jej mechaniczna oporność dla rozwijającego się systemu korzeniowego. Większy i lepiej wykształcony korzeń pobiera fosfor lepiej i z głębszych warstw.
Co ułatwia pobieranie fosforu amonu?
Najodpowiedniejszymi do stosowania fosforu z punktu widzenia efektywności nawożenia są granulowane nawozy w formie łatwo rozpuszczalnego fosforanu amonu. Pobieranie fosforu ułatwia obecność jonów amonowych, ale także jonów magnezowych i krzemianowych, natomiast jony azotanowe ograniczają pobieranie fosforu przez rośliny. Z tych zależności wynika, że połączenie fosforu z jonem amonowym jest bardzo dobre i pozwala uzyskać o 10% wyższą efektywność nawożenia w porównaniu z superfosfatami.
Poza fosforanem amonu wykorzystywanym najczęściej do zlokalizowanego wgłębnego stosowania w technologii stip-till najbardziej skoncentrowany obecnym na rynku nawozem fosforowym jest superfosfat wzbogacony zawierający 40% P2O5 (zawiera też wapń, siarkę i mikroelementy). Są też superfosfaty proste, ale najwięcej fosforu sprzedaje się w nawozach wieloskładnikowych PK i NPK.
W nawozach fosforowych ważniejsza od koncentracji składnika jest ilość fosforu rozpuszczalnego w wodzie, którą szybko mogą wykorzystać rośliny, trzeba jednak wiedzieć, że zgodnie z podawanymi w literaturze naukowej, wartości wykorzystania fosforu z nawozów mineralnych w roku zastosowania wahają się w przedziale od 25 do 45%, a w całym zmianowaniu rzadko przekracza 50%.
Poza dobrą formą nawozową wymienionego fosforanu amonu jest też rynek nawozów płynnych, tj. polifosforanu amonu. Przewagą płynnej formy nawozu jest 100% rozpuszczalność składników w wodzie. To największa wartość tego nawozu. W okresach krytycznego zapotrzebowania roślin na fosfor i z drugiej strony w okresach chłodnej wiosny, kiedy rośliny nie są w stanie go pobrać, istnieje możliwość dokarmiania nawozami dolistnymi zawierającymi fosfor.
Poza nawozami są też na rynku środki biologiczne z bakteriami uwalniającymi uwsteczniony fosfor. W dużym uproszeniu można powiedzieć, że połączenia uwstecznionego fosforu są rozbijane enzymami wytwarzanymi przez wyspecjalizowane w tym bakterie. Rozbijane są połączenia fosforowo-wapniowe, uwalniany jest przyswajalny fosfor i wapń.
Dlaczego właściwy poziom fosforu w glebie jest ważny?
Fosfor spełnia wyjątkowo ważną rolę w syntezie skrobi i transporcie węglowodanów, syntezie kwasów nukleinowych, białek i fosfolipidów. Gromadzony jako fityna w nasionach, bulwach i korzeniach spichrzowych, stanowi rezerwę fosforu dla kiełków i młodych pędów roślin.
Bez dobrego zaopatrzenia roślin w przyswajalny fosfor nie uzyskamy dobrej jakości produktów roślinnych ani też wysokich plonów. Kluczowa jest jego dostępność i przyswajalność na samym starcie rozwoju roślin. W dużym uproszczeniu można stwierdzić, że fosfor daje energię korzeniom, a przez wpływ na silniejszy rozwój systemu korzeniowego powoduje lepsze wykorzystanie innych składników.
W rozwoju roślin występują dwa okresy krytyczne względem fosforu. Pierwszy dotyczy właśnie kilku tygodni początkowego wzrostu roślin i jest związany ze wzrostem systemu korzeniowego. Drugi przypada na czas po kwitnieniu, tj. fazę tworzenia plonu generatywnego.
Rośliny dobrze zaopatrzone w fosfor w pierwszych fazach rozwoju wytwarzają większy system korzeniowy, przez co wykazują większą tolerancję na słabe stanowisko i przejściowy niedobór wody. Do takiego rozwoju potrzebny jest fosfor nie tylko w glebie, ale przede wszystkim odpowiednia jego zawartość w ziarnie materiału siewnego. Zachodzące w ziarniaku procesy wymagają dużych nakładów energetycznych, a ich szybkość w pierwszej kolejności warunkuje zawartość fosforu w materiale siewnym.
Warto zaznaczyć, że z tego też powodu rozwinął się segment nawozów donasiennych, w których składzie pożądany jest fosfor, magnez i kluczowe dla gatunków mikroelementy: miedź, cynk i mangan dla zbóż, bor i molibden dla rzepaku, cynk i bor dla kukurydzy. Potwierdzeniem na ukorzeniające właściwości fosforu nich będzie skład tzw. ukorzeniaczy – w których zawsze są hormony roślinne, fosfor i inne składniki odżywcze.
Jakie są objawy niedoboru fosforu?
Fosforowi można przypisać także wpływ na zwiększenie mrozoodporności roślin oraz ich odporność na niedobory wody i na choroby. Fosfor zwiększa też zawartość białka, cukrów, tłuszczu i witamin w roślinach ograniczając przy tym akumulowanie szkodliwych form azotu (np. azotanów).
Ten energetyczny pierwiastek decyduje także o prawidłowym i równomiernym rozwoju oraz dojrzewaniu i nalewaniu nasion i ziarna. Likwiduje także ujemne skutki nawożenia azotem i zwiększa efektywność tego składnika. Gromadzony jako fityna w nasionach, bulwach i korzeniach spichrzowych, stanowi rezerwę fosforu dla kiełków i młodych pędów roślin. Bez dobrego zaopatrzenia roślin w fosfor nie uzyskamy dobrej jakości produktów roślinnych ani też wysokich plonów. A co dzieje się, jeżeli fosforu brakuje lub jego przyswajalność jest ograniczona przez niskie pH lub blokowana przez niską temperaturę?
Rośliny cierpią, a ten niedobór objawia się zmianą zabarwienia liści na ciemnozielone, matowo-zielone, antocyjanowe, fioletowe lub czerwone, które później brunatnieją i mogą opadać. Objawy występują na starszych liściach, ponieważ przy głodzie fosforowym przemieszcza się on do liści najmłodszych. Niedobór skutkuje wypadaniem z łanu głównych pędów zbóż i rozwojem licznych pędów bocznych bez kłosów. Niedostateczne zaopatrzenie w fosfor hamuje wzrost korzeni, łodyg i liści, powoduje karłowacenie roślin i skracanie międzywęźli. Upośledza fazę generatywną przez słabszy rozwój kwiatów i kłosów, gorsze wykształcenie i wypełnienie nasion i ziarniaków. Osłabia odporność roślin na mróz i choroby.
Przeczytaj również:
Marek Kalinowski
