Ciągniki zasilane gazem drzewnym, wyposażone w masywną czadnicę, nie były, szczególnie podczas II wojny światowej niczym wyjątkowym. Jednak egzemplarz z czeskiego muzeum bez wątpienia takim jest co najmniej z jednego powodu. Otóż nie powstał on w fabryce, a został stworzony przez konstruktora w domowych warunkach. A więc jest to niezwykle rzadki przykład powstałego w okupowanym państwie, w okresie skrajnych niedoborów, ciągnika typu SAM. I to jakiego!
Silnik Laurin & Klement w ciągniku SAM. Czy pochodził z pługa motorowego?
Niestety na temat samego ciągnika nie znajdziemy w Muzeum zbyt wielu informacji; jego opis jest szczątkowy i informuje nas o wykorzystanym silniku, przekładni i mechanizmie różnicowym, choć bez szczegółów. Pierwszy to Laurin & Klement P5, zaś kolejne miały pochodzić z ciągnika Fordson. Co nam to mówi? Ano wbrew pozorom dość sporo; to, że prawdopodobnie mamy do czynienienia z silnikiem z niedawno przez nas opisywanego pługa motorowego Excelsior P5 o 4 cylindrach, pojemności 5,9 l i mocy (przy założeniu, że napędzamy go benzyną) właśnie 40 KM przy 1200 obr./min. Silnika o zapłonie iskrowym z aparatem zapłonowym marki Scintilla.
Skrzynia biegów od Fordsona. Trop prowadzi do lat 20.
Nieco bardziej skomplikowana jest kwestia wykorzystanej skrzyni biegów i tylnego mostu. Informacja o wykorzystaniu podzespołów z ciągnika Fordson daje dwie furtki; albo mamy do czynienia z częściami z Fordsona F, albo z Fordsona N. O wiele bardziej prawdopodobny jest wariant wyposażenia ciągnika w podzespoły ze starszego modelu F i to z dwóch powodów. Po pierwsze ciągniki te były znacznie częściej spotykane w Czechosłowacji (wg badań Uniwersytetu Południowoczeskiego w latach 20. trafiło do tego kraju ok. 3500 sztuk tego modelu, zaś na początku lat 30. import drastycznie ograniczono, co zbiegło się z debiutem modelu N produkowanego od 1929 roku). Modele N były w Czechosłowacji widywane częściej dopiero po wojnie i trafiały tam w ramach pomocy UNRRA. Po drugie zaś trudno spodziewać się, aby konstruktor zastosował relatywnie młode podzespoły z modelu N, których dostępność była znikoma lub żadna.
O ile jednak co do pochodzenia przekładni możemy mieć wątpliwości, to już co do podstawowych danych nie, bowiem zarówno w modelu F jak i N miały one zasadniczo tę samą konstrukcję; 3 biegi do przodu i 1 wsteczny z przeniesieniem napędu na tylny most przez przekładnię ślimakową. Zmieniały się za to na przestrzeni lat niuanse, a także prędkości przełożeń.
Ciągnik SAM pracował na gazie drzewnym. Mógł też napędzać inne maszyny
W ciągniku konstruktor zastosował ramę z profili łączonych połączeniami śrubowymi. Ciągnęła się ona od podstawy chłodnicy aż za siedzisko operatora, tak aby dać oparcie gazogeneratorowi. Charakterystyczne rury pomiędzy kierownicą a chłodnicą to częć układu chłodzenia gazu drzewnego.
Funkcjonalność ciągnika znacznie zwiększało wyposażenie go w koło pasowe, umożliwiające napędzanie ówczesnych maszyn stacjonarnych. Napęd ten wyprowadzono za pomocą przekładni kątowej z przodu ciągnika.
Wyglądał jak fabryczny. Konstruktor zadbał nawet o resorowaną przednią oś
Twórca ciągnika bynajmniej nie poszedł na łatwiznę. Zbudowana przez niego konstrukcja wygląda niezwykle dojrzale. Na tyle, że do pewnego momentu aż trudno uwierzyć, że mamy do czynienia z ciągnikiem typu SAM. Bardzo dobre proporcje czy zstosowane rozwiązania przystawały raczej do ciągników produkowanych w profesjonalnych zakładach. Spójrzmy chociażby na osłonę chłodnicy, resorowaną resorem piórowym przednią oś czy wreszcie na jakość wykonania. A wszystko to zrobione pod brutalną niemiecką okupacją.
Ten i inne ciągniki można oglądać w w Narodowym Muzeum Rolnictwa w Čáslavi, które serdecznie polecamy.
