Karp - ryba z polskiej hodowli
Na świecie produkuje się rocznie około 200 tys. ton karpia, z czego około 22 tys. ton w Polsce. Według przytoczonych danych w naszym kraju działa około 850 gospodarstw zajmujących się akwakulturą, a łączna powierzchnia wykorzystywanych przez nie wód wynosi około 70 tys. hektarów.
Polska produkcja karpia trafia przede wszystkim na krajowy rynek. Mimo zmieniających się zwyczajów kulinarnych ryba ta wciąż jest silnie związana z Wigilią. Według przywołanej statystyki 66% Polaków nadal jada karpia 24 grudnia.
Cztery dekady gospodarstwa w Skoroszowie
Historia gospodarstwa w Czeszowie, położonym około 20 km od Milicza, rozpoczęła się w 1989 roku. Założyli je Bożena i Janusz Cieleniowie. Początkiem działalności były grunty po miejscowej rolniczej spółdzielni produkcyjnej, której Janusz Cieleń był prezesem. Wcześniej pracował jako radca prawny.
Dziś gospodarstwo obejmuje 200 hektarów. Na 120 ha znajdują się trzy kompleksy stawowe, a pozostałe 80 ha zajmują łąki. Są one użytkowane w ramach programów rolnośrodowiskowych i botanicznych, na obszarze Natura 2000 „Łąki Skoroszowskie”. Koszone są raz lub dwa razy w roku, a siano sprzedawane jako pasza dla koni.
Rozwój gospodarstwa był możliwy dzięki stopniowemu dokupywaniu ziemi i budowie kolejnych stawów. Pieniądze pochodziły ze sprzedaży karpi. - Za sprzedaną rybę, a wtedy były jeszcze dofinansowania z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej, przy zupełnie innych kosztach pracy, paliwa i sprzętu, kupowaliśmy kolejne połacie ziemi i budowaliśmy stawy. Dzisiaj gospodarujemy na własnej ziemi. Daje to poczucie zakorzenienia i stabilności, ale też większą odpowiedzialność za przyszłość - wspomina Janusz Cieleń.
Bożena Cieleń pochodzi z Elbląga, a Janusz - z dolnośląskiego Baszyna. Poznali się podczas studiów na Uniwersytecie Wrocławskim. Po ich ukończeniu, w 1983 roku, wyprowadzili się z Wrocławia i zamieszkali w Czeszowie z półrocznym synem.
Dziś mają troje dzieci - synów Jana i Karola oraz córkę Katarzynę - i czworo wnucząt. Najstarszy syn prowadzi gospodarstwo razem z rodzicami. W czasie jesiennych odłowów do pracy dołączają pozostali członkowie rodziny, dwaj pracownicy oraz przyjaciele, wśród nich architekci, inżynierowie i śpiewacy.
- To ludzie, którzy chcą poczuć smak pracy na łonie natury, kiedy jest zimno i wieje wiatr. Jeszcze 15 lat temu zdarzało się, że podczas odłowów sypał śnieg. Chcą uczestniczyć w ciężkiej pracy, innej niż ta, którą wykonują na co dzień - mówi Janusz Cieleń.
Od sprzętu z demobilu do inwestycji
Dziś gospodarstwo dysponuje nowoczesnym sprzętem. Cieleniowie korzystają z dopłat bezpośrednich i rolnośrodowiskowych, a od dwóch lat także z dofinansowania działań wodnośrodowiskowych dotyczących stawów. Inwestycje finansują również kredytami bankowymi.
W gospodarstwie wykorzystywane są m.in. ciągniki, przyczepy, dmuchawa do wapna, koparko-ładowarka, łódź ze sprzętem do koszenia roślinności wodnej oraz zbiorniki do przewozu żywych ryb. Do pielęgnacji łąk służą kosiarki, mulczer, przetrząsaczo-zgrabiarki i prasa rolująca.
Dzięki wsparciu zewnętrznemu powstał także budynek socjalno-usługowy z częścią magazynową i smażalnią, w której serwowane są ryby z gospodarstwa.
- Myślę, że bez projektów unijnych nie bylibyśmy nawet w połowie drogi do celu. Obecnie realizujemy kolejny projekt: kupiliśmy kontener do sprzedaży bezpośredniej i zbiorniki do przewozu ryb. Wkrótce rozpoczniemy budowę instalacji fotowoltaicznej z magazynem energii, który będzie zasilał budynek smażalni. Dofinansowanie na ten cel wynosi pół miliona złotych. Wsparcie pokrywało 50% wartości projektów. Łącznie uzbierało się z pewnością kilka milionów złotych - mówi Bożena Cieleń.
Jak podkreśla, pozyskane środki przeznaczano na sprzęt i rozwój gospodarstwa, a nie na bieżącą konsumpcję. Cieleniowie samodzielnie przygotowywali, realizowali i rozliczali projekty, by ograniczyć wydatki na usługi doradcze.
Karp rośnie przez trzy lata
Cykl hodowlany karpia trwa trzy lata, ale praca w gospodarstwie toczy się przez cały rok. W tym czasie ryby rosną od narybku, zwanego potocznie „przecinkiem”, do masy około 2,5 kg.
Sezon rozpoczyna się w pierwszych dniach marca od zarybiania. Janusz Cieleń, jego syn Jan i pracownicy wykonują te prace samodzielnie. Od drugiej połowy maja do końca sierpnia ryby są dokarmiane trzy lub cztery razy w tygodniu. Podstawę paszy stanowią gniecione ziarna kukurydzy, pszenicy i pszenżyta.
- Czasami stosuję mieszanki ekstrudowane, ale wyłącznie na bazie zbóż, żeby zachęcić ryby do żerowania. Dokarmiam je sam. Płynę łódką z workami ważącymi po 30-40 kilogramów, a ze mną płyną kaczki i łabędzie - opowiada hodowca.
Największe przyrosty karpie osiągają od czerwca do sierpnia, gdy dni są najdłuższe. W chwili rozpoczęcia dokarmiania ważą około 25–30 dag, a podczas jesiennego odłowu - od 1,8 do 2,2 kg.
Jesienne odłowy wymagają pracy całej ekipy
Odłowy rozpoczynają się w październiku. W tym czasie najważniejszy jest nie sprzęt, lecz doświadczeni ludzie.
- Potrzebujemy osób, które znają się na robocie i wejdą do zimnej wody, nawet gdy temperatura wynosi od 0 do 5°C. To warunki dobre dla ryb - nie męczą się i dobrze znoszą odłów. Najcięższą, a zarazem najważniejszą pracą jest zaciąganie sieci. Od tego, jak ją zaciągniemy, zależy, ile ryb wyciągniemy - wyjaśnia gospodarz.
Karpie trafiają do pojemników z tlenem, a następnie są przewożone na przyczepie do położonych w sąsiedztwie magazynów wodnych. Zbiorniki mają trzy metry głębokości i są zasilane natlenioną wodą. Krótki transport oraz zapewnienie rybom tlenu mają ograniczać stres.
W magazynach karpie przebywają do 23 grudnia. Niesprzedane ryby wracają do stawu, a wiosną są odławiane na potrzeby smażalni.
Około 80% karpi trafia do klientów bezpośrednio
Sprzedaż bezpośrednia rozpoczyna się wraz z odłowami. Wcześniej ryby bada ichtiopatolog, a nadzór sprawuje także Powiatowy Inspektorat Weterynarii w Trzebnicy. Gospodarstwo otrzymuje również certyfikat wydawany przez Polskie Towarzystwo Rybackie.
Cieleniowie odławiają za każdym razem tylko tyle ryb, ile mogą sprzedać. Dzięki temu karp trafia do klientów na bieżąco. Przed sprzedażą bezpośrednią, prowadzoną w piątki, soboty i niedziele, oraz przed dostawą do sklepu w Trzebnicy ryby są filetowane, porcjowane w dzwonka lub płatowane.
- Najbardziej ekonomiczna jest dla mnie sprzedaż ryby prosto z wody. W ten sposób sprzedajemy około 80% karpi. W tym roku ich produkcję szacujemy na około 28 ton - mówi Janusz Cieleń.
W bieżącym roku straty wyniosły, według hodowcy, od 10 do 15%. W poprzednim sezonie sięgnęły 50%. Przyczyniły się do nich m.in. żerujące ptaki, przede wszystkim kormorany, śnięcia ryb i niekorzystne warunki atmosferyczne.
Przez dwa ostatnie lata w gospodarstwie nie stwierdzono KHV - wysoce zakaźnej i nieuleczalnej choroby wirusowej karpi, która może powodować śmiertelność sięgającą nawet 80–100% obsady stawu.
Wędkarze mile widziani
Wędkarze odwiedzają stawy w Skoroszowie od początku ich istnienia, a pandemia wyraźnie zwiększyła zainteresowanie tym hobby. Mogą zabrać ryby ważące do 5 kg. Większe okazy muszą wrócić do stawu.
Jak mówi Janusz Cieleń, zdarzają się tam dwumetrowe sumy ważące 40-50 kg i karpie o masie około 15 kg. Najstarsze ryby mają ponad 30 lat - tyle, ile liczy hodowla.
Cena karpia bez zmian
W ubiegłym sezonie średnia cena kilograma karpia w Polsce wynosiła 28 zł. W tym roku ma wzrosnąć o około 10–15%. Gospodarstwo „Skoroczysko” utrzymuje jednak cenę na poziomie 26 zł za kilogram, niezmienioną od dwóch lat. Janusz Cieleń uważa, że najsmaczniejsze są karpie ważące 2–2,2 kg. Za taką rybę klient zapłaci od 52 do 57,20 zł.
Sam gospodarz jada karpia przez cały rok, nawet trzy lub cztery razy w tygodniu. Najbardziej lubi pieczonego z cebulą, na liściu kapusty.
- Przy wadze 2-2,5 kg jest co ogryzać - mówi ze śmiechem.
Stawy to także retencja i ochrona przyrody
W czasie jesiennych odłowów Janusz Cieleń i jego ekipa koncentrują się na sprzedaży ryb. To finał całorocznej pracy, ale gospodarze muszą też planować przyszłość.
- Żyjemy w czasach dynamicznych zmian: klimatycznych, gospodarczych, konsumenckich i mentalnych. Dlatego trzeba myśleć o różnych funkcjach gospodarstwa - podkreśla Janusz Cieleń.
Wśród nich wymienia ochronę zasobów przyrodniczych, rekreację, edukację, a przede wszystkim retencję wody. Zachowanie bioróżnorodności i troska o zasoby wodne - jak zaznacza - mają znaczenie nie tylko dla gospodarstwa, lecz także dla otoczenia.
Tekst i zdjęcia: Anna Malinowski, realizacja i montaż video: Michał Heluszka
