Obecnie na terenie całego kraju obowiązuje pięć kryteriów oceny ofert. Po uzgodnieniu z radą społeczną działającą przy oddziale terenowym KOWR w danym województwie może zostać przyjęte jedno dodatkowe dowolne kryterium. Po zmianach obowiązkowych kryteriów byłoby sześć, a jedno, jak dotychczas, dobrowolne. Wygladałoby to tak:
- kryterium 1.: odległość działki, na której znajduje się adres zameldowania na pobyt stały oferenta od nieruchomości Zasobu będącej przedmiotem przetargu – 10 pkt; odległość nieruchomości rolnej, w której skład wchodzą użytki rolne, od nieruchomości Zasobu będącej przedmiotem przetargu – 10 pkt;
- kryterium 2.: powierzchnia użytków rolnych nabytych lub dzierżawionych z Zasobu przez rolnika i jego małżonka – 10 pkt;
- kryterium 3.: intensywność produkcji zwierzęcej w gospodarstwie oferenta – 10 pkt;
- kryterium 4.: wiek oferenta – 10 pkt;
- kryterium 5.: powierzchnia gruntów zgłoszona do płatności obszarowych w poprzednim roku przez rolnika i jego małżonka – 20 pkt;
- kryterium 6.: powiększenie gospodarstw produkcyjnych – 10 pkt;
- kryterium 7.: kryterium dodatkowe uzgodnione z radą społeczną przy oddziale terenowym – 10 pkt.
Dzierżawa tylko dla tych, którzy mają faktury
Nowe kryterium ma nazywać się „Powiększanie gospodarstw produkcyjnych”. Można by było za nie otrzymać maksymalnie 10 pkt. Otrzymaliby je rolnicy, którzy udokumentują łącznie:
- sprzedaż płodów rolnych za kwotę co najmniej 40 tys. zł brutto w okresie 12 miesięcy przed datą publikacji ogłoszenia przetargu;
- zakup środków do produkcji rolniczej na kwotę co najmniej 10 tys. zł brutto w okresie 12 miesięcy przed datą publikacji ogłoszenia przetargu.
Założono, że oferty z kwotą łączną wyższą niż 50 tys. zł i niższą niż 150 tys. zł otrzymałyby proporcjonalną liczbę punktów. Natomiast jeśli rolnik w ciągu roku przed ogłoszeniem przetargu sprzedałby za mniej niż 40 tys. zł i kupił mniej środków produkcji niż o wartości 10 tys. zł albo kwota uzyskana za sprzedaż płodów i wydana na zakup środków do produkcji przekroczyłaby 150 tys. zł, nie mógłby liczyć na uzyskanie żadnego punktu za to kryterium.
Dokumentami potwierdzającymi sprzedaż płodów rolnych byłyby faktury, a w przypadku rolnika ryczałtowca również potwierdzenie otrzymania przelewu (wydruk z bankowości elektronicznej lub dokument wystawiony przez bank). Do takich dokumentów zaliczałyby się też deklaracje podatkowe lub informacje wydane przez podmiot skupujący potwierdzające wartość sprzedaży. W przypadku działów specjalnych produkcji rolnej mogłyby to być zeznania roczne potwierdzające wysokość osiągniętego przychodu.
Zakup środków do produkcji rolniczej, tj. środków ochrony roślin, nawozów mineralnych, środków wspomagających uprawę roślin lub elitarnego bądź kwalifikowanego materiału siewnego zbóż, roślin strączkowych i ziemniaków, naturalnych środków produkcji dopuszczonych do stosowania w rolnictwie ekologicznym, paszy lub dodatków do paszy dla zwierząt gospodarskich byłby dokumentowany fakturami lub paragonami. KOWR ma uwzględniać faktury wystawione imiennie na rolnika, jak i wystawione na jego gospodarstwo, a w przypadku wspólnoty majątkowej pomiędzy małżonkami także te wystawione na współmałżonka (wraz z oświadczeniem podpisanym przez oboje współmałżonków).
Przewidziano także furtkę dla rolników, którzy w dniu ogłoszenia wykazu nieruchomości Zasobu przeznaczonych do dzierżawy mają niewięcej niż 40 lat (nie ukończyli 41 lat). Chodzi o rolników, którzy utworzyli po raz pierwszy gospodarstwo rolne niewcześniej niż 12 miesięcy przed datą publikacji ogłoszenia przetargu. Taki młody rolnik otrzyma 10 punktów za to kryterium, jeśli
- prowadzi gospodarstwo o powierzchni niemniejszej niż średnia wojewódzka według danych ARiMR za poprzedni rok; w województwach, gdzie średnia ta jest większa niż 10 ha – 10 punktów otrzymują rolnicy z powierzchnią gruntów 10 ha i większą, lub
- otrzymał premię dla młodego rolnika albo na rozwój małego gospodarstwa.
KOWR może sprawdzać faktury w trakcie obowiązywania umowy
Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa zaproponował ponadto, że przyszły dzierżawca będzie miał zapisane w umowie, że na wezwanie KOWR w trakcie obowiązywania umowy będzie musiał przedłożyć dokumenty potwierdzające w danym roku sprzedaż płodów rolnych na co najmniej 40 tys. zł oraz zakup środków do produkcji rolniczej za co najmniej 10 tys. zł. Jeśli tego nie zrobi, KOWR może rozwiązać z nim umowę i domagać się uiszczenia kary umownej, która ma być równa pięciokrotności dotychczas zapłaconego czynszu dzierżawnego za okres, w którym rolnik nie udokumentował sprzedaży płodów rolnych lub zakupu środków produkcji do dnia rozwiązania umowy dzierżawy, niedłuższy jednak niż 5 lata.
Krajowy Ośrodek zwolni dzierżawcę z tej kary jedynie w przypadku wystąpienia gwałtownego załamania się rynku zbytu lub gwałtownego spadku cen produktów wytwarzanych w jego gospodarstwie albo w przypadku wystąpienia innych nadzwyczajnych zjawisk gospodarczych lub zdarzeń losowych.
Koniec ze sztucznym podziałem gospodarstw
Aby przeciwdziałać dzieleniu i tworzeniu małych gospodarstw wyłącznie na potrzeby przetargów oraz wesprzeć młodych rolników, którzy przejęli gospodarstwa od rodziców, zaproponowano zmniejszenie z 30 do 20 pkt przyznawanych za kryterium „Powierzchnia gruntów zgłoszona do płatności obszarowych w poprzednim roku przez rolnika i jego małżonka” oraz jego zmianę. Powierzchnia będzie ustalana na podstawie dokumentów z ARiMR albo decyzji o wysokości podatku rolnego.
Maksymalną liczbę punktów otrzymają rolnicy, których powierzchnia gruntów mieści się w przedziale od średniej powierzchni gospodarstwa w województwie do powierzchni preferowanej (trzykrotności średniej wojewódzkiej, z tym że w województwach, w których ta średnia była niższa niż 10 ha, byłoby to 30 ha). KOWR uwzględni do porównania dane ARiMR za poprzedni rok.
Oferty, których powierzchnia gruntów mieści się w przedziale powyżej powierzchni preferowanej i poniżej powierzchni maksymalnej (300 ha pomniejszone o powierzchnię nieruchomości wystawianej do przetargu) oraz w przedziale od 1 ha do średniej wojewódzkiej, miałby otrzymać proporcjonalną liczbę punktów. Oferty od rolników, w których powierzchnia gruntów wynosi 1 ha albo jest równa powierzchni maksymalnej, byłyby pozbawione punktów za to kryterium.
Młodzi rolnicy otrzymają punkty za to kryterium, jeżeli prowadzą gospodarstwo o powierzchni niemniejszej niż średnia wojewódzka (lub od 10 ha) albo otrzymali premię dla młodych rolników lub na rozwój małego gospodarstwa.
Posiadanie ziemi z KOWR z niższą rangą
Propozycje KOWR wychodzą naprzeciw rolnikom, którzy kupili albo dzierżawią już państwową ziemię. Założono, że pochodzenie gruntów wchodzących w skład gospodarstwa rodzinnego ma drugorzędne znaczenie, a ważniejsze jest faktyczne prowadzenie gospodarstwa. Dlatego rolnicy, którzy wcześniej nie kupili bądź nie dzierżawili ziemi z państwowego Zasobu za kryterium „Powierzchnia użytków rolnych nabytych lub dzierżawionych z Zasobu przez rolnika i jego małżonka” będą mogli otrzymać zamiast 20 punktów jedynie 10. Taką liczbę punktów otrzymają także rolnicy, którzy osobiście (lub których małżonek) kiedykolwiek nabyli lub są dzierżawcami użytków rolnych z Zasobu o łącznej powierzchni mniejszej lub równej półtorakrotności średniej powierzchni gospodarstwa w województwie (według danych ARiMR za poprzedni rok).
Odległości od wystawionej do przetargu działki
Duże zmiany zaproponowano w kryterium oceniającym odległość działki wystawionej do przetargu w stosunku do działki, na której rolnik jest zameldowany na stałe oraz w stosunku do nieruchomości rolnej rolnika, w której skład wchodzą użytki rolne.
W stosunku do pierwszego elementu kryterium zaproponowano, aby warunek zameldowania został spełniony, jeżeli nastąpiła zmiana meldunku na inny adres w tej samej miejscowości. Warunek ten brzmiałby więc tak: pomiaru dokonuje KOWR w linii prostej na podstawie mapy cyfrowej, od najbliżej wysuniętej granicy działki, na której znajduje się od co najmniej 12 miesięcy przed datą publikacji ogłoszenia przetargu, adres stałego zameldowania oferenta. Uznaje się, że warunki zameldowania zostały spełnione, jeżeli nastąpiła zmiana meldunku na inny adres w tej samej miejscowości, a działka, na której znajduje się adres, wchodzi w skład gospodarstwa oferenta od co najmniej 12 miesięcy przed datą publikacji ogłoszenia przetargu.
W stosunku do drugiego warunku zaproponowano zasadę, że pomiar ma być liczony od granicy działki, która wchodzi od co najmniej 12 miesięcy przed datą publikacji ogłoszenia przetargu w skład gospodarstwa i której powierzchnia jest niemniejsza niż 0,3 ha. Działka ta może być własnością, użytkowana wieczyście albo dzierżawiona. W przypadku dzierżawy wymagana byłaby pisemna umowa. Jeśli wydzierżawiającym nie jest jednostka samorządowa, KOWR uwzględni jedynie te pisemne umowy, które, licząc od daty publikacji ogłoszenia przetargu, będą trwały jeszcze minimum 3 lata.
Do pomiaru rolnik mógłby wskazać działkę, którą ma na współwłasność z małżonkiem albo działkę stanowiącą wyłączną własność małżonka, albo dzierżawioną tylko przez małżonka, jeśli pozostaje z nim we wspólności majątkowej małżeńskiej.
Koniec z dzieleniem stada
Duże zmiany szykują się także w stosunku do kryterium „Intensywność produkcji zwierzęcej w gospodarstwie oferenta”, za które można otrzymać 10 pkt. Zaproponowano, aby obsada zwierząt była liczona w stosunku do powierzchni gruntów zgłoszonej do płatności za poprzedni rok przez rolnika albo, jeśli rolnik nie składał wniosku o dopłaty, w stosunku do powierzchni gruntów, za którą w poprzednim roku był zobowiązany płacić podatek rolny, a nie do powierzchni użytków rolnych na datę złożenia oferty do przetargu, jak jest obecnie. Pod uwagę miałyby być brane także grunty, jak i obsada inwentarza żywego w gospodarstwie małżonka, bez względu na panujący w małżeństwie ustrój majątkowy.
Ważna zmiany dotyczyłaby młodego rolnika – mógłby uzyskać punkty za to kryterium w sytuacji prowadzenia gospodarstwa krócej niż od 12 miesięcy, ale pod warunkiem przejęcia od osoby bliskiej stada w całości. Ten warunek miałby ograniczyć sytuacje nabywania części stada na potrzeby przetargu. W takiej sytuacji KOWR przyjąłby obsadę inwentarza żywego w gospodarstwie jako średnią za pełne miesiące, w których młody rolnik prowadził gospodarstwo, a jeśli robił to krócej niż przez jeden pełny miesiąc – przyjęłoby się obsadę na dzień utworzenia gospodarstwa.
Przetragi ofertowe muszą pozostać
Izby rolnicze mają czas do końca września na zaopiniowanie propozycji tych zmian. Według danych Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa od 2023 roku do pierwszego kwartału 2026 roku w Polsce odbyło się 2607 przetargów ograniczonych ofert pisemnych, które doprowadzono do finału w 58% i aż 6797 przetargów ograniczonych licytacyjnych, z czego rozstrzygnięto 81%. Dane te sugerują wyraźnie, że coś z przetargami ofertowymi jest nie tak. Jednocześnie dla rolników jest ważne, aby przetargi ofertowe nadal się odbywały i nie były zastępowane przetargami ograniczonymi licytacyjnymi, bo wtedy mniej zamożni rolnicy odpadną w przedbiegach w walce o grunty na powiększenie gospodarstwa.
Magdalena Szymańska
