Oczywiście w całym kraju występuje omacnica prosowianka. To najgorszy szkodnik, wyrządzający największe straty, zwłaszcza w kukurydzy uprawianej na ziarno. O szkodnikach kukurydzy, ich biologii, szkodliwości, monitoringu i zwalczaniu opowiadał plantatorom prof. Paweł Bereś. Tego wykładu wysłuchali uczestnicy Dnia Kukurydzy „Tygodnika Poradnika Rolniczego” na polach Stadniny Koni „Nowe Jankowice” sp. z o.o.
Po siewie kukurydzy startują drutowce i pędraki
Jak mówił prelegent, nawet na sąsiadujących plantacjach liczebność szkodników może być skrajnie różna. Zależy to od zmianowania, odmiany, terminu siewu, wschodów itd. Ale nie da się ukryć, że duży areał uprawy kukurydzy, który w br. przekroczył prawdopodobnie 2 mln ha, bardzo sprzyja szkodnikom. Z roku na rok stanowią one coraz większe zagrożenie. Duży areał uprawy powoduje, że mamy coraz więcej zagrożeń, a ocieplający się klimat sprzyja pojawianiu się w Polsce nowych szkodników. Tak było przecież z omacnicą prosowianką, stonką kukurydzianą, czy od niedawna ze skoczkiem kukurydzianym.
Profesor Paweł Bereś przeprowadził rolników przez zagrożenia szkodnikami kukurydzy w kolejności zagrożeń od siewu po zbiór kukurydzy. W tej kolejności na samym starcie zagrażają kukurydzy drutowce, czyli larwy sprężykowatych. Są to gatunki, które żerują w glebie od 4 do 5 lat. Czyli są przypisane do tego stanowiska przez tak długi okres, bo ich rozwój larwalny tak długo trwa. Mamy kilka gatunków, które żerują na kukurydzy. Podgryzają korzenie młodych roślin i są najgroźniejsze w pierwszych etapach wegetacji kukurydzy. Są w stanie zjeść całkowicie kiełkujące ziarniaki, podgryźć młode siewki, no i to powoduje wypadanie roślin i straty w obsadzie.
Czasami zdarza się, że drutowcom towarzyszą pędraki, wśród których najważniejszym, bo najliczniej występującym jest chrabąszcz majowy. Pędraki także przechodzą na stanowisku rozwój od roku do 4–5 lat i są żarłoczniejsze, bo są bardziej mobilne w glebie od drutowców. Podgryzają korzenie, ale także podstawę łodygi, powodując przewracanie się młodych roślin i ich zamieranie.
W wielu rejonach w kukurydzy rosną problemy z ptakami krukowatymi, dzikimi gołębiami, ale także z żurawiami. Lokalnie potrafią one naprawdę wydziobać kilkadziesiąt hektarów. Walka z ptakami jest nierówna, bo mamy tylko jedną zaprawę nasienną, która odstrasza i ogranicza ich żerowanie. Oparta na substancji ziram, która niestety ma być wycofana. Prof. Paweł Brereś ma nadzieję, że pojawi się coś nowego.
Krzewienie, to często efekt uszkodzeń ploniarki
Kolejne zagrożenie wiosną w kukurydzy to ploniarka zbożówka. Gatunek charakterystyczny dla różnych roślin zbożowych, ale w kukurydzy także żeruje. Szkodnik ma trzy pokolenia w ciągu roku. Kukurydzy zagraża to pierwsze – wiosenne, pojawiające się z końcem kwietnia i w maju.
Ploniarka zasiedla młode rośliny. Najbardziej atrakcyjna dla samic składających jaja jest kukurydza w fazie do trzech liści właściwych. Wtedy składane są jaja, z których rozwijają się beznogie larwy. Żerują one w jeszcze zwiniętych liściach kukurydzy. Larwy są przeźroczyste i tak małe, że trudno je znaleźć. Najczęściej uszkadzają rośliny, tworząc na nich delikatne, jasne przejaśnienia. Ale gdy larwa w okresie chłodnej wiosny dojdzie do stożka wzrostu i go uszkodzi, to roślina karłowacieje i wybija w pędy boczne – krzewi się. Krzewienie to czasami niepożądana cecha odmianowa, ale może być skutkiem uszkodzeń stożków wzrostu przez ploniarkę zbożówkę.
Na roślinach uszkodzonych przez ploniarkę bardzo często pojawiają się pierwsze objawy głowni guzowatej na kukurydzy. Głownia rozwija się w miejscach uszkodzeń na liściach, w fazie od 4. do 5. liścia. Zarodniki wyprodukowane przez to pierwsze pokolenie głowni mogą być źródłem późniejszych infekcji łodyg, wiech i kolb. Niestety, na chwilę obecną nie ma zarejestrowanych preparatów do ograniczania ploniarki zbożówki, a wyrządzane przez nią szkody rosną.
Stonka kukurydziana szkodzi w monokulturze
Problemem na starcie wegetacji jest stonka kukurydziana. To szkodnik wiosenny i jego larwy bez trudu znajdziemy na plantacjach kukurydzy prowadzonych w monokulturze. Stonka kukurydziana pojawiła się w Polsce w 2005 na Podkarpaciu. Wtedy był to szkodnik kwarantannowy i już w 2006 r. objął zasięgiem występowania całą południową Polskę i częściowo centralną.
Obecnie potwierdzone jest występowanie stonki kukurydzianej w całej Polsce. Monokultury kukurydzy pozwalają szkodnikowi przejść cały cykl rozwojowy i zagrożenie wielkimi stratami dotyczy właśnie takich upraw. W płodozmianie problemu nie ma. Larwy uszkadzają system korzeniowy, który brunatnieje, gnije, kukurydza ma bardzo ograniczony wzrost. Często od lipca łany kukurydzy placowo wylegają i przewracają się. To skutek żerowania stonki kukurydzianej, ale czasami także rolnic. Największe problemy ze stonką kukurydzianą mamy na południu Polski. Poza stratami wyrządzanymi przez larwy latem zdarza się, że na kolbach jednej rośliny żeruje po kilkadziesiąt chrząszczy przegryzających znamiona kolb. To powoduje słabsze zaziarnienie i konkretne dodatkowe straty.
Lokalnie w kukurydzy groźne są rolnice, głównie rolnica zbożówka, która w okresie wiosennym, mniej więcej w czerwcu, podgryza korzenie młodych roślin oraz może wgryzać się w podstawę młodych roślin. Szkody są placowe. Jedna rolnica jest w stanie zniszczyć od kilkunastu do kilkudziesięciu roślin. Rolnice są najbardziej groźne w lata suche i upalne.
Po siewach i przed zbiorem żerują dziki
Szkodnikiem wiosennym i pojawiającym się pod koniec wegetacji, są przede wszystkim dziki. Co prawda w ramach walki z ASF-em populacja dzików została zredukowana, ale one bardzo szybko ją odbudowują. Dziki mogą wyrządzić olbrzymie straty. Wiosną wybierają młode siewki, buchtują, co powoduje spadek obsady roślin. W drugim ataku na kolby niszczą nieraz znaczne połacie kukurydzy, powodując przewracanie roślin i wyjadając ziarno z kolb. Duże są straty bezpośrednie a pośrednio na roślinach uszkodzonych rozwija się fuzarioza kolb.
W tym roku, zwłaszcza na południu Polski, było w kukurydzy dużo mszyc, zwłaszcza mszycy czeremchowo-zbożowej i towarzyszącej jej mszycy różano-trawowej. Normalnie ich szkodliwość jest niewielka i pomijana, ale w suche upalne lata osłabiają dodatkowo rośliny i przyspieszają zasychanie i przedwczesne dojrzewanie.
Omacnicy nic nie przebije – nr 1 szkodliwości
I na koniec niekwestionowany szkodnik nr 1 w kukurydzy – omacnica prosowianka. Pojawia się od czerwca i żeruje do końca wegetacji kukurydzy. Najbardziej szkodliwe są gąsienice, które znajdują się wewnątrz tkanek roślin kukurydzy. Dużo gąsienic zaraz po wylęgu migruje na świeże znamiona kolb i je przegryza. Jak wzmocni się aparat gębowy młodych larw, wgryzają się one do wnętrza twardszych tkanek rośliny tj. do łodyg i tworzą komory przegryzając też międzywęźla. To powoduje w konsekwencji łamanie i zasychanie wiech, co bardzo skraca okres pylenia kukurydzy i ilość produkowanego przez rośliny pyłku.
To wszystko skutkuje znacznie gorszym i nierównomiernym zaziarnieniem kolb. Omacnica żerując w pochwach zmniejsza też powierzchnię asymilacyjną roślin. Z powodu uszkodzeń liści okrywowych kolb te bieleją i przedwcześnie zasychają. W późniejszym okresie, kiedy już rośliny są osłabione, omacnica interesuje się łodygami – wgryza się do środka i zżera rdzenie łodyg. Zaburza to transport wody i substancji odżywczych, a w miejscach najsilniejszych uszkodzeń łodygi łamią się.
Szczególnie szkodliwe jest, kiedy łodyga łamie się pod osadzeniem kolby. Potem przychodzi czas na żer w kolbach – gąsienice odżywiają się miękkimi ziarniakami, a gdy stwardnieją, żerują w osadkach. Szkodliwe dla plonu jest też podgryzanie przez gąsienice kolb u nasady, po którym kolby charakterystycznie zwisają i ostatecznie opadają na ziemię. Szkodliwość omacnicy jest podwójna, bo wyrządzane uszkodzenia skutkują dodatkowo wzrostem porażenia kukurydzy przez fuzariozę kolb, a to do zagrożenia plonu mikotoksynami.
Nie ma groźniejszego szkodnika w Polsce niż omacnica prosowianka, która ma bardzo długi okres żerowania i problemem też jest to, że nalatuje na kukurydzę etapami. Naloty są bardzo rozciągnięte w czasie, a tym samym zwalczanie jest utrudnione. Przy zwalczaniu omacnicy najważniejsze jest uchwycenie tych najliczniejszych nalotów i wtedy wykonanie ochrony biologicznej, ewentualnie chemicznej.Najważniejszym zabiegiem efektywnie ograniczającym populację omacnicy prosowianki jest pożniwna agrotechnika. Szybkie po zbiorze rozbicie łodyg mulczerem, uprawki przyspieszające rozkład resztek pożniwnych i wykonana orka potrafią zredukować populację nawet o 95%.
Mocno zaatakował skoczek kukurydziany
Warto wspomnieć o szkodnikach skoczkowatych. Podobnie jak mszyce wysysają soki z nadziemnych części roślin kukurydzy, zwłaszcza z blaszek liściowych. W 2009 roku pojawił się w Polsce nowy gatunek – skoczek kukurydziany. Co zdaniem prof. Pawła Beresia jest zaskakujące – szkodnik bardzo szybko zwiększył swoją liczebność.
– W tym roku miałem mnóstwo telefonów od rolników akurat z południa Polski, którzy obserwowali na blaszkach liściowych pojaw białawych, smugowatych przebarwień. Niektóre liście były całkowicie białawe, zwłaszcza te położone od dołu rośliny. Rolnicy byli zaskoczeni i zaniepokojeni, co tak może mocno uszkadzać blaszki liściowe. Na podstawie analizy przesyłanych zdjęć się okazało, że to skoczek kukurydziany. Tak mocno w ostatnich latach zwiększył swoją liczebność, a sprzyja mu ciepła, upalna pogoda.
W okresie mniej więcej lipca–sierpnia, kiedy kolby są już wykształcone, można na nich znaleźć małe czarnawe chrząszcze z czterema plamkami na przedpleczu. To urazek kukurydziany, gatunek ten bardzo często towarzyszy uszkodzeniom powodowanym przez inne szkodniki na kolbach. Tam, gdzie jest omacnica prosowianka, tam bardzo chętnie pojawia się urazek. Dlaczego? Bo uszkodzone przez inne szkodniki łodygi i kolby wydzielają specyficzny alkoholowy lub gnilny zapach fermentujących tkanek. To przyciąga urazka, który wyjada ziarniaki, najchętniej w fazie dojrzałości mlecznej do woskowej. Rzadko, ale na jednej kolbie może żerować kilkanaście chrząszczy. Urazek bardzo efektywnie roznosi także choroby, jak zarodniki grzybów Fusarium.
W ograniczaniu szkodników kluczowy monitoring
Lista szkodników kukurydzy jest bardzo długa. To także przylżeńce i wciornastki szkodzące podobnie jak mszyce. W lata suche i upalne spotykamy także na coraz większą skalę występowanie w kukurydzy przędziorka chmielowca żerującego na spodnich stronach blaszek liściowych. Na pierwszy rzut oka skutki żerowania przypominają objawy chorobowe drobnej plamistości liści kukurydzy, ale wystarczy liść odwrócić na drugą stronę, gdzie znajdziemy delikatną przędzę i mnóstwo żerujących, malutkich pajęczaków.
Na koniec prezentacji najważniejszych szkodników kukurydzy prof. Paweł Bereś powiedział o możliwości ich ograniczania. Nie na wszystkie problemy są środki, a jeśli są, to najważniejszy w ograniczaniu szkodników jest monitoring agrofagów. Warto prowadzić wizualne obserwacje, sprawdzając co się pojawia. Możemy stosować różnego rodzaju pułapki chwytne na niektóre szkodniki. Rolnice, omacnicę prosowiankę i stonkę kukurydzianą możemy monitorować za pomocą pułapek feromonowych. W przypadku omacnicy jeszcze skuteczniejsze są pułapki świetlne.
Biologicznie i chemicznie metody ochrony
Są biologiczne preparaty do ograniczania stonki kukurydzianej (owadobójcze nicienie), jak i omacnicy prosowianki (kruszynek). Skuteczność tych preparatów bardzo zależy od pogody. W przypadku owadobójczych nicieni musimy je aplikować w wilgotną glebę, a niestety wiosny bywają suche. Kruszynek pasożytujący jaja omacnicy jest bardzo mały i delikatny (najmniejsza błonkówka na świecie, wielkości ok. 1 mm), wrażliwy na wiatr, i opady deszczu.
Na ptaki jest jeszcze zaprawa repelentna zawierająca ziram, ale jak mówił prof. Paweł Bereś – ma być wycofana. Nie ma środków do ograniczania ploniarki zbożówki, a to coraz ważniejszy szkodnik wiosenny w uprawie kukurydzy. Na mszyce są środki chemiczne, ale w praktyce nie zwalcza się ich bezpośrednio, a tylko przy okazji chemicznego ograniczania omacnicy prosowianki lub stonki kukurydzianej. Do zwalczania gąsienic omacnicy jest zarejestrowanych kilka substancji czynnych. Jest czym zwalczać omacnicę i chrząszcze stonki kukurydzianej.
Na larwy stonki oraz na drutowce i rolnice są zaprawy nasienne, a także środki w formie mikrogranulatu, które trzeba aplikować w trakcie siewu kukurydzy. Z larwami stonki mamy jeszcze czym walczyć, a to najgroźniejsze dla kukurydzy stadium rozwojowe szkodnika.
Marek Kalinowski
Ten artykuł pochodzi z wydania Tygodnika Poradnika Rolniczego nr 45/2026
