Szkodliwość pryszczarka kapustnika w ostatnich sezonach przybierała na sile. Szczególny był w rzepaku ozimym sezon 2021/2022 i jak informowali wtedy naukowcy z IOR – PIB w Poznaniu, na tle wielolecia pryszczarek spowodował w rzepaku rekordowe straty.
Pryszczarek kapustnik w rzepaku – rekordowe straty w sezonie 2022
Przypomnijmy okoliczności tych rekordowych uszkodzeń. Wysokie temperatury i susze glebowe sprawiają, że w cyklu rocznym pojawia się większa niż dotychczas liczba pokoleń szkodników. To wymaga konieczność zmiany kalendarza zabiegów ochronnych. Jak zaznaczał prof. dr hab. Marek Mrówczyński w opracowaniu IOR – PIB w Poznaniu z 2023 r. pt. „Jak susza wpłynęła na zdrowie roślin uprawnych” – w sezonie 2021/2022 z bezśnieżną zimą już na przedwiośniu obserwowano suszę glebową, która pogłębiała się zarówno w marcu, jak i w maju.
Ostatecznie te warunki przyczyniły się do skrócenia okresu kwitnienia rzepaku, a same rośliny słabiej się rozwinęły i w mniejszym stopniu potrafiły regenerować uszkodzenia wywołane przez szkodniki. Ze szkodników rzepaku sytuację najlepiej wykorzystał wtedy właśnie pryszczarek kapustnik i spowodował największe straty. Głównym tego powodem było, że intensywne loty muchówek umożliwił brak opadów deszczu, a to wg informacji z obserwacji naukowców przyczyniło się do powstania dwóch dodatkowych pokoleń szkodnika.
Chowacz podobnik zwiększa zagrożenie ze strony pryszczarka kapustnika
Chowacz podobnik ułatwia życie pryszczarkowi. Po jego uszkodzeniach przez otwory łatwiej złożyć jaja samicom pryszczarka. A z ostatniego komunikatu IOR – PIB wynika, że dokładnie już 7 maja br. w powiecie średzkim (województwo wielkopolskie) na wielu plantacjach rzepaku ozimego chowacz podobnik osiągnął liczebność przekraczającą próg ekonomicznej szkodliwości.
Choć bezpośrednie skutki żerowania larw chowacza podobnika są na ogół niewielkie, to szkody wyrządzane przez pryszczarka kapustnika, którego samice wykorzystują uszkodzone przez chowacza podobnika łuszczyny do składania jaj, mogą być bardzo duże. W związku z tym kluczowe jest prowadzenie systematycznego monitoringu obu tych szkodników. W razie decyzji o wykonaniu zabiegu chemicznego, należy zwrócić szczególną uwagę na ochronę zapylaczy.
Progi ekonomicznej szkodliwości chowacza podobnika podczas kwitnienia rzepaku (od BBCH 60): to 1 chrząszcz na 1 roślinie (w rejonie słabego występowania pryszczarka kapustnika) lub 1 chrząszcz na 2 rośliny (w rejonach, gdzie pryszczarek występuje licznie), lub 100 osobników odłowionych w żółtym naczyniu w ciągu 6 dni.
Jak pryszczarek kapustnik składa jaja i uszkadza łuszczyny rzepaku?
Pryszczarek kapustnik zimuje w ziemnych kokonach na głębokości do 10 cm. Wylot pierwszego pokolenia, najgroźniejszego dla rzepaku, następuje w początkach kwitnienia i w maju. Pryszczarek jest muchówką komarowatego kształtu, długości ok. 1,5 mm, barwy ciemnoszarej z pomarańczowym odwłokiem.
Samice składają jaja (długości 0,27 mm na początku są czerwone, potem brudnobiałe) grupkami do łuszczyn przez otwory po chowaczu podobniku, albo do młodych nieuszkodzonych łuszczyn, które mają jeszcze bardzo cienką warstwę komórek.
O ile w łuszczynie żeruje jedna larwa chowacza, to larw pryszczarka kapustnika może być w łuszczynie kilkadziesiąt.
Larwy pryszczarka są bardzo małe (do 2 mm długości) na początku przeźroczyste, potem kremowobiałe, a najstarsze larwy żółkną, nawet czerwienieją. Larwy uszkadzają nasiona i wysysają wewnętrzne ściany łuszczyn. Uszkodzone łuszczyny są nabrzmiałe, skręcone, przedwcześnie żółkną i pękają, a nasiona osypują się.
Szkody wyrządzane są głównie przez pierwsze pokolenie i skupiają się często na obrzeżach pól rzepaku. Uszkodzona łuszczyna otwiera drogę larwom, które wypadają do gleby, gdzie przędą kokon i przepoczwarczają się. Ruchoma poczwarka wychodzi na powierzchnię gleby, skąd wylatują muchówki. W ciągu roku występują 3 pokolenia pryszczarka kapustnika.
Monitoring i zwalczanie pryszczarka kapustnika w rzepaku ozimym
Przed zwalczaniem chemicznym pryszczarka kapustnika konieczna jest ocena jego liczebności. Zalecana metoda to strząsanie muchówek do czerpaka. Pryszczarek kapustnik odłowi się również do żółtych naczyń. Zdecydowanie łatwiej jest prowadzić jego monitoring na żółtych tablicach lepowych. Obserwacje szkodnika przeprowadza się w okresie kwitnienia rzepaku (faza rozwojowa w skali BBCH 60–69) w godzinach rannych lub wieczornych, kiedy muchówki są mniej ruchliwe.
Progiem szkodliwości w rejonach, które należą do nielicznego występowania chowacza podobnika, jest 1 muchówka pryszczarka kapustnika na 1 roślinę. Przy dużym nasileniu występowania chowacza podobnika progiem szkodliwości jest 1 muchówka pryszczarka kapustnika na 3–4 rośliny. Najczęściej właściwym terminem zwalczania pryszczarka jest faza opadania płatków kwiatowych, ale zależnie od warunków pogodowych szkodnik może przedłużać naloty.
Wybór insektycydów do zwalczania szkodników łuszczynowych jest spory i w większości etykiet zaleca się stosowanie zabiegu po przekroczeniu progu szkodliwości w momencie nalotu szkodników przed złożeniem jaj, od fazy pełni kwitnienia (otwartych 50% kwiatów w kwiatostanie głównym, starsze płatki opadają), do końcowej fazy kwitnienia, gdy większość płatków opada, a nawet do początku dojrzewania łuszczyn (BBCH 65–80).
Najważniejsze to kierować się rozsądkiem, dobrą oceną zagrożenia, bo pierwszeństwo w ochronie mają metody agrotechniczne i hodowlane. Warto w tym miejscu podkreślić, że możliwość przebicia się pryszczarka do łuszczyny zależy od mocy ścian komórkowych. Współczesne uszlachetnione mieszańce rzepaku są delikatniejsze (są oczywiście różnice odmianowe) i bardziej podatne na uszkodzenia. Badania dowodzą, że stosowanie niektórych produktów biostymulujących i biostymulatorów powoduje wzrost zawartości lignin oraz celulozy w łuszczynach i to w efekcie zmniejsza uszkodzenia wyrządzanie przez szkodniki łuszczynowe, zwłaszcza przez pryszczarka kapustnika.
Marek Kalinowski
