Przy dobrym rozpoznaniu częstości występowania zagrożeń i stresów na stanowisku pod rzepak oraz znajomości najważniejszych cech odmian, można lepiej dostosować technologię uprawy do konkretnych odmian i tym samym zwiększyć opłacalność produkcji. Dotyczy to zwłaszcza liczby zabiegów ochrony roślin, terminów stosowania lub dawek, a także poziomu nawożenia.
Właściwości użytkowe odmian mieszańcowych rzepaku
Właściwości użytkowe odmian mieszańcowych są zdecydowanie wyższe od odmian populacyjnych. Odmiany mieszańcowe wykazują szybszy rozwój roślin jesienią i sprawdzają się lepiej w przypadku opóźnionego siewu. Lepiej znoszą stresowe warunki uprawy. Minusem jest droższy materiał siewny. Paleta odmian populacyjnych jest mniej liczna i mało zróżnicowana. Główna ich przewaga w stosunku do odmian mieszańcowych, to cena materiału siewnego.
Odmiany populacyjne są tańsze, a ponadto chronione wyłącznym prawem hodowcy, co umożliwia skorzystanie z przywileju odstępstwa rolnego. Dlatego wielu rolników nadal dobrze ocenia przydatność odmian populacyjnych do własnych warunków gospodarowania i uprawia je na swoich polach. Takie odmiany przeważnie są wysiewane w mniejszych gospodarstwach, głównie na małych powierzchniach i na nieco gorszych stanowiskach. Ich podstawową zaletą są stosunkowo mniejsze wymagania oraz łatwiejszy zbiór ze względu na mniejszą masę roślin. Odmiany populacyjne muszą być siane terminowo, nie można siewu opóźnić. Generalnie gorzej od odmian mieszańcowych znoszą stresowe warunki uprawy. Plonują średnio o ok. 14% niżej od odmian mieszańcowych. Jednak te najnowsze odmiany populacyjne gonią mieszańce. Są plenne, są już odmiany populacyjne kiłodporne i z innymi cechami odporności.
Odporność odmian mieszańcowych rzepaku na choroby
Odmiany są źródłem postępu. Zarejestrowanych jest już sporo odmian odpornych na kiłę kapusty. Wiele odmian odznacza się mniejszą podatnością na pękanie łuszczyn i osypywanie nasion. Znaczna część odmian posiada dodatkowe geny odporności na chorobotwórcze patogeny, na suchą zgniliznę kapustnych (różne geny, w zdecydowanej większości Rlm7, ale także Rlm9, Rlm3, Apr37), czy wirusa żółtaczki rzepy.
Hodowla odpornościowa nie jest łatwa. Nadal poszukiwane są geny odporności na coraz groźniejsze choroby, jak werticilioza czy zgnilizna twardzikowa. Ale są już odmiany, które według deklaracji hodowców mają wysoką tolerancję na te choroby. W ofercie znajdują się bardzo ciekawe odmiany półkarłowe. Hodowane są także odmiany tolerancyjne na substancje aktywnej grupy imidazoli, konkretnie na imazamoks do upraw rzepaku w tzw. technologii Clearfield.
O czym pamiętać wybierając odmiany rzepaku ozimego do uprawy?
Ważnym elementem wyboru odmiany rzepaku ozimego do uprawy są również cechy warunkujące lepszą produktywność w warunkach stresowych dla roślin. Odmiany tolerancyjne na niskie temperatury, suszę oraz inne stresy abiotyczne są coraz częściej wybierane do uprawy przez producentów rzepaku, zwłaszcza w kontekście postępujących zmian klimatu.
Hodowla odpornościowa na stresy abiotyczne, ze względu na poligeniczne dziedziczenie tych odporności jest trudniejsza od hodowli odpornościowej na choroby. W tym przypadku stosuje się klasyczne metody hodowli roślin oraz metody biotechnologiczne, wspomagane dodatkowymi elementami selekcji na stres.
Odporność rzepaku na pękanie łuszczyn a termin zbioru
Hodowcy odmian dostrzegają potrzebę zwiększenia odporności na pękanie łuszczyn i osypywanie się nasion. Do tego wykorzystuje się geny rzodkwi warunkujące odporność na pękanie oraz prowadzi się selekcję materiałów hodowlanych, wybierając te, których łuszczyny lepiej znoszą naprężenia mechaniczne. Ta naturalna właściwość roślin rzepaku (skłonność do pękania łuszczyn i osypywania nasion) może powodować częściową utratę plonu (szacuje się, że średnio strata wynosi 10%), zwłaszcza przy opóźnionym zbiorze.
Wspominam o tych ważnych cechach, bo dzięki wprowadzonej odporności można wydłużyć okres możliwego zbioru rzepaku. W ostatnich latach m.in. firmy Pioneer i Rapool realizowały doświadczenia z opóźnionym zbiorem wybranych odmian. Miały oczywiście zwiększoną odporność na pękanie łuszczyn i osypywanie nasion, a przy tym charakteryzowały się dobrym profilem zdrowotności z odpornością i tolerancją na choroby. Wg informacji przedstawianych na konferencjach przy ich opóźnionym zbiorze (o ok. 14 dni w stosunku do standardowego w fazie dojrzałości zbiorczej) uzyskiwano plon średnio o 600 kg/ha wyższy.
Odmiany rzepaku na słabe stanowiska
Rzepak ma konkretne wysokie wymagania i wybór odmian na najsłabsze stanowiska, na których podstawowym problemem jest niedobór wody i mała pojemność wodna takich gleb nie jest łatwy. Ale sporo dobrych gleb charakteryzuje się mozaikowatością.
Jakie zasady przyjąć przy wyborze odmian rzepaku na trudniejsze stanowiska, na słabsze gleby?
Jednej odpowiedzi nie ma. Oczywiście wskazana jest tam uprawa mieszańców, a nie odmian populacyjnych.
W praktyce, by sprawdzić jak dana odmiana reaguje na zróżnicowane warunki glebowe, pomocne są rekomendacje hodowców odmian, ale przede wszystkim regionalne doświadczenia odmianowe COBORU. Trzeba szukać i zwracać uwagę na wyniki pochodzące z lokalizacji charakteryzujących się słabszymi stanowiskami. W publikacjach COBORU zawsze zawarte są informacje dotyczące klasy bonitacyjnej gleby w danym punkcie doświadczalnym. Oczywiście nie ma tu mowy o V czy VI klasie bonitacji, ale np. gleby klasy IVb są w jednostkach COBORU w Nowym Lublińcu (woj. podkarpackie), Tomaszowie Bolesławieckim (woj. dolnośląskie), Małyszynie (woj. lubuskie), Ruskiej Wsi (woj. warmińsko-mazurskie). Odmiana na słabe gleby powinna charakteryzować się przede wszystkim wcześniejszym typem rozwojowym, posiadać silny wigor wiosenny oraz dobrze rozwinięty system korzeniowy.
Odmiany półkarłowe rzepaku na słabsze gleby
Wybory odmian na słabsze stanowiska z mniejszym potencjałem plonowania roślin można zawęzić do bardzo ciekawej grupy odmian półkarłowych, są mniej plenne od tradycyjnych mieszańców, ale mają szereg pozytywnych cech. Do najważniejszych należy niskie osadzenie szyjki korzeniowej i pąka wierzchołkowego rozety liściowej w okresie jesiennej wegetacji ułatwiające przezimowanie. To inny pokrój roślin, w którym pęd główny jest skrócony, natomiast pędy boczne są nisko osadzone, dobrze rozrośnięte i mają duży udział w plonie. Wiosną półkarły startują spokojnie i często unikają marcowych i kwietniowych przymrozków.
Te odmiany bardziej równomierne kwitną i dojrzewają, a przede wszystkim odmiany półkarłowe wytwarzają o ok. 25% mniejszą biomasę, a to pozwala także na mniejsze zużycie wody i nawozów. Półkarłowe to ekonomiczne odmiany rzepaku, które można uprawiać na każdym stanowisku, a największy sens ich uprawy ma na stanowiskach najsłabszych przeznaczanych pod rzepak, na mozaikach, na skłonach, pagórkach.
Najczęściej plantatorzy wybierają do uprawy sprawdzone już w warunkach gospodarstwa odmiany z dużym wyprzedzeniem. Warto jednak przeanalizować ofertę odmianową i dywersyfikować zasiewy. Błędem jest stawianie na jedną odmianę. W każdym gospodarstwie jest zmienność glebowa, słabsze i mocniejsze stanowiska i do tych uwarunkowań trzeba dopasowywać cechy odmian.
Marek Kalinowski
