Skrzypionka w zbożach – kiedy zagrożenie staje się realne?
Jaja skrzypionki składane są na górnej stronie blaszek liściowych, wzdłuż nerwów. Mają owalny kształt, miodowożółtą barwę i występują pojedynczo lub w rzędach po kilka sztuk. Okres składania jaj przez samice trwa około 2 tygodni, jednak w warunkach ciepłej wiosny może wydłużyć się do około 3 tygodni. W sprzyjających warunkach jedna samica jest w stanie złożyć od 200 do 300 jaj.
Cel – ochronić najważniejsze liście zbóż
Ten komunikat IOR – PIB jest niepokojący, ale też sama presja szkodnika jest w rejonach uprawy bardzo zróżnicowana. Ponadto mamy dwie skrzypionki – zbożową i błękitek. Zwalczać te szkodniki? Jeżeli jest to uzasadnione – oczywiście tak, ale sama ocena szkodliwości jest złożona. To nie tylko próg szkodliwości, ale też faza rozwojowa roślin. Co do zasady w ochronie zbóż przed skrzypionką najważniejsze jest, by zabieg był wykonany w oknie, w którym ochroni liście o najwyższej wartości plonotwórczej.
Jeżeli larwy skrzypionki zbożowej żerują na najważniejszym liściu flagowym i podflagowym pszenicy, straty powierzchni fotosyntetycznej będą nieodwracalne. Zwalczanie skrzypionki zbożowej musi być oparte na stałym monitoringu i wykonaniu zabiegu po przekroczeniu progu szkodliwości na najbardziej wrażliwe młode larwy. Duży wpływ na skuteczność zabiegu ma pogoda. Nie można wjeżdżać w rozgrzany łan. Jeżeli dni są ciepłe lub upalne, najlepiej oprysk wykonać pod wieczór, kiedy temperatura spadnie. Do tego dochodzi technologia oprysku (ilość wody, dysze), aby ciecz robocza dobrze pokryła chronione liście.
Skrzypionka zbożowa i błękitek – najważniejsze różnice
No i prawie wyjaśniliśmy, kiedy należy wykonać zwalczanie skrzpionek w zbożach, ale zawsze w ochronie ważna jest znajomość biologii rozwoju szkodników i warto przypomnieć kilka istotnych informacji, chociażby różnic między skrzypionką zbożową a skrzypionką błękitek. Jak informujemy za komunikatem IOR – PIB, mimo chłodnego kwietnia w powiecie średzkim skrzypionki pojawiły się dość wcześnie. Zwykle czekają one w środowisku na majowe ocieplenie, ale też w ostatnich latach masowe naloty skrzypionek odbywały się już w ostatniej dekadzie kwietnia. A zatem, to nie jest jakiś wybryk natury jednego sezonu.
Pojaw chrząszczy jest prognostykiem zagrożenia, ale to nie owady dorosłe wyrządzają szkody. Chrząszcze trzeba obserwować i warto poznać ich biologię rozwoju. A zbożom szkodzą wspomniane dwa gatunki skrzypionek – skrzypionka zbożowa i skrzypionka błękitek. Chrząszcze zimują w ściółce, darni lub między korzeniami.
Według biologii tych szkodników, opracowanej w Instytucie Ochrony Roślin – PIB w Poznaniu, chrząszcze skrzypionki zbożowej (są dwa gatunki, wizualnie nie do odróżnienia: Oulema melanopus i Oulema duftschmidi) i skrzypionki błękitek (Oulema gallaeciana) pojawiają się wiosną na roślinach żywicielskich (głównie jęczmień, pszenica, pszenżyto i owies, rzadziej plantacje żyta), gdy temperatura powietrza przez 2–3 dni przekracza 10°C.
Chrząszcze skrzypionki nie powodują dużych szkód
Żerowanie chrząszczy skrzypionek (żer uzupełniający) w sprzyjających warunkach rozpoczyna się w II dekadzie kwietnia, po czym po kopulacji samice składają jaja (zwykle od połowy maja do połowy czerwca). Jaja długości około 1 mm, koloru miodowożółtego składane są na górnej stronie blaszki liściowej zbóż wzdłuż nerwów pojedynczo lub po kilka w rzędzie. Po upływie około dwóch tygodni z jaj wylęgają się larwy (są brunatnożółte z kulistą czarną głową, a całe ich ciało pokryte jest lepkim śluzem i kałem), które wyjadają tkankę miękiszową wzdłuż nerwów liścia.
Kolejnym etapem rozwoju jest stadium poczwarki (skrzypionka zbożowa przepoczwarcza się w glebie, a błękitek na roślinach w piankowych kokonach), które trwa około 12 dni. Po przepoczwarczeniu chrząszcze skrzypionki zbożowej wychodzą na powierzchnię i żerują jeszcze przez jakiś czas na trawach i samosiewach, po czym kryją się na zimowanie. Natomiast chrząszcze skrzypionki błękitek po opuszczeniu piankowych kokonów przenoszą się na trawy i samosiewy zbóż, na których żerują do jesieni, po czym przenoszą się na miejsca zimowania. W ciągu roku rozwija się jedno pokolenie.
Larwy skrzypionki niszczą liście zbóż
Szkodliwość skrzypionek żerujących na liściach zbóż polega na niszczeniu tkanki miękiszowej liści, w wyniku czego powstają wyraźne, podłużne otwory wzdłuż nerwów w różnych partiach liścia. Szkody wyrządzanej przez chrząszcze nie mają znaczenia gospodarczego.
Stadium szkodliwym o znaczeniu gospodarczym są larwy, które niszczą górną epidermę (skórkę) liścia i tkankę miękiszową, natomiast skórka dolna pozostaje nieuszkodzona. Po pewnym czasie dolna skórka blaszki liściowej zasycha i bieleje. W wyniku żerowania skrzypionek liście zbóż zabrudzone są lepką substancją i kałem larw. Najgorsze jest to, że larwy powodują największe uszkodzenia na najważniejszych liściach – podflagowym i flagowym.
Jedna larwa może zniszczyć nawet 3,5 cm² liścia
Naukowcy szacują, że jedna larwa skrzypionki może zniszczyć do 3,5 cm2 powierzchni liścia. Kilka larw na liściu jest w stanie zeskrobać cały miękisz. Biorąc pod uwagę fakt, że w sprzyjających warunkach jedna samica skrzypionki może złożyć nawet do 300 jaj, zagrożenie jest olbrzymie.
Progi szkodliwości skrzypionki w zbożach jarych i ozimych
Systematyczną lustrację zagrożenia należy prowadzić, kiedy chrząszcze skrzypionek odbywają żer regeneracyjny i kopulują ze sobą. To może mieć miejsce już za kilka dni. Stwierdzenie 10–15 chrząszczy na 1 m2 w uprawach pszenicy ozimej daje podstawę do przewidywania większej liczebności larw na obserwowanej plantacji. Powtórną lustrację należy przeprowadzić w czasie wylęgu larw. Powinna ona dać odpowiedź, co do lokalizacji miejsca masowego ich wystąpienia i szacunkowej liczebności. W tym celu należy w zależności od wielkości pola analizować od 100 do 150 źdźbeł w różnych punktach pola (po 10 źdźbeł wybranych losowo z każdego punktu).
Decyzję o potrzebie chemicznego zwalczania należy podejmować indywidualnie dla każdej plantacji, uwzględniając ekonomiczny próg szkodliwości. W przypadku skrzypionek wynosi on:
- 1–2 larwy na 1 źdźble pszenicy ozimej, pszenżyta ozimego i żyta,
- 1 larwa na 2–3 źdźbła jęczmienia ozimego i jarego, pszenicy jarej, pszenżyta jarego i owsa.
Według zaleceń IOR – PIB w Poznaniu, zwalczanie skrzypionek przeprowadza się w okresie, kiedy na plantacjach zbóż następuje masowy wyląg larw z masowo składanych jaj i jednocześnie obserwowane są larwy obu gatunków wielkości około 4 mm z najwcześniej złożonych jaj. Oba stadia rozwojowe określają optymalny termin zwalczania skrzypionek.
Czy zabieg brzegowy przeciw skrzypionce wystarczy?
Nie zawsze, ale przy stałej kontroli plantacji zgodnie z zaleceniami Integrowanej Produkcji rolnik może zastosować zabiegi brzegowe lub punktowe. Zgodnie z wynikami badań i wieloletnich obserwacji wiadomo, że zasiedlanie plantacji zaczyna się od linii brzegowej plantacji. Przed decyzją o każdym zabiegu chemicznym warto uwzględnić ograniczenie powierzchni do zabiegów brzegowych lub punktowych. Pod warunkiem, że szkodnik nie występuje na całej plantacji.
Jakie substancje czynne zwalczają skrzypionkę i mszyce?
Oczywiście to bardzo trudno ocenić, ale przy okazji lustracji skrzypionek nie skupiajmy się na samych liściach. Warto rozchylić kłoski w kłosie, bo tam bardzo często skrywają się mszyce. A jeżeli z uzasadnionym zabiegiem zwalczania skrzypionek jest okazja na ograniczenie mszyc, musimy dobrać konkretne substancje czynne. Obecnie do zwalczania skrzypionek zarejestrowane są insektycydy, w których składzie są: acetamipryd, cypermetryna, gamma-cyhalotryna, lambda-cyhalotryna, deltametryna, esfenwalerat, flupyradifuron + deltametryna. Bardzo ważne jest dokładne zapoznanie się z treścią etykiety stosowania dołączonej do każdego środka ochrony roślin i przestrzeganie informacji w niej zawartych.
Marek Kalinowski
