W przygotowanym projekcie ustawy znalazło się 16 postulatów zmian opracowanych przez najaktywniejsze sołtyski i najaktywniejszych sołtysów z różnych części Polski. Co się z tymi postulatami stało?
W projekcie ustawy przygotowanej przez grupę posłów pod przewodnictwem posła Marcina Skonieczki znalazło się 16 propozycji zmian prawnych złożonych na ręce marszałka Sejmu RP w Dniu Sołtysa 11 marca 2024 r. Wychodziły naprzeciw oczekiwaniom środowiska sołeckiego w Polsce i dotyczyły pozycji sołtysa oraz sołectwa. Jednak w toku prac legislacyjnych z projektu usunięto wszystkie postulaty, które powodowały skutki finansowe dla Skarbu Państwa lub gmin. Dotyczyło to m.in. wprowadzenia obligatoryjnego funduszu sołeckiego i zwiększenia dotacji celowej z tytułu realizacji funduszu sołeckiego w danej gminie.
Mimo że ponad 76% gmin korzysta dziś z funduszu sołeckiego, nadal istnieją samorządy, które go nie mają. Spośród 2178 gmin mających sołectwa, aż 510 nie wyodrębniło funduszu sołeckiego. Są to gminy rozsiane po całym kraju, a ich znamienną cechą jest to, że najczęściej są rządzone przez wieloletnich „władców absolutnych”. W praktyce jeśli wójt nie chce funduszu sołeckiego, to go nie będzie – chyba że rada gminy zdecyduje inaczej.
Często wójtowie i burmistrzowie argumentują, że gminy nie stać na fundusz, że są małe i biedne. Tymczasem jeśli taka gmina wyodrębni fundusz sołecki i zrealizuje zadania własne – a tylko takie mogą być finansowane, np. drogi, chodniki czy oświetlenie – otrzyma zwrot części środków. Jego wysokość zależy od zamożności gminy i wynosi 20, 30 lub 40%. Postulowaliśmy także zwiększenie tych progów o 10 punktów procentowych.
Nowe przepisy wprowadziły korzystne zmiany dotyczące uchwalania funduszu sołeckiego. Na czym one polegają?
Nowe regulacje wprowadzają istotne ułatwienia dla sołectw, przede wszystkim dotyczące procedury weryfikacji i poprawiania wniosków. Chodzi o ograniczenie sytuacji, w których sołectwo traciło cały fundusz z powodu błędów formalnych lub merytorycznych.
Kluczową zmianą jest rozszerzenie kompetencji wójta. Dotychczas mógł odrzucić wniosek wyłącznie z przyczyn formalnych, natomiast wady merytoryczne – takie jak brak związku przedsięwzięcia z zadaniami własnymi gminy, brak wpływu na poprawę warunków życia mieszkańców czy niezgodność ze strategią rozwoju gminy – były oceniane dopiero przez radę gminy na etapie uchwalania budżetu. Jeśli rada gminy odrzuciła wniosek w grudniu, sołectwo traciło cały fundusz i nie miało już możliwości jego ponownego uchwalenia.
Obecnie wójt może odrzucić wniosek, poszczególne przedsięwzięcie lub przedsięwzięcia zarówno z powodów formalnych, jak i merytorycznych, a robi to na wcześniejszym etapie, co daje sołectwu realną szansę na ponowne uchwalenie wniosku, przedsięwzięcia lub przedsięwzięć.
Istotną nowością jest także możliwość częściowego odrzucenia wniosku. Wcześniej jeśli wniosek obejmował kilka przedsięwzięć i choć jedno z nich naruszało przepisy prawa, konieczne było odrzucenie całego wniosku. Po zmianach wójt może odrzucić jedynie wadliwe przedsięwzięcie lub przedsięwzięcia, pozostawiając pozostałe bez zmian. W takiej sytuacji zebranie wiejskie poprawia i ponownie uchwala tylko to dane przedsięwzięcie lub przedsięwzięcia.
Ważną zmianą jest również wydłużenie terminu na ponowne złożenie poprawionego wniosku – z 7 do 14 dni. Ma to duże znaczenie praktyczne, ponieważ wiele statutów sołeckich przewiduje nawet 7 dni na samo zwołanie zebrania wiejskiego. Dotychczasowe terminy były często nierealne do dotrzymania.
W praktyce nowe przepisy oznaczają większe bezpieczeństwo dla sołectw. Błędy w pojedynczych przedsięwzięciach nie powodują już konieczności odrzucania całego wniosku, a wcześniejsze rozstrzyganie kwestii merytorycznych przez wójta pozwala je skorygować przed uchwaleniem budżetu gminy.
Ustawa wprowadziła możliwość powoływania młodzieżowych rad sołeckich. O co chodzi?
Rada gminy może w statucie jednostki pomocniczej, czyli sołectwa, upoważnić ją do utworzenia młodzieżowej rady. Oznacza to, że w sołectwach mogą powstawać młodzieżowe rady sołeckie. Wcześniej prawo pozwalało na powoływanie młodzieżowych rad gmin, powiatów i sejmików województw, natomiast pominięto jednostki pomocnicze, takie jak sołectwa, dzielnice czy osiedla.
Aby młodzieżowa rada sołecka mogła powstać, statut sołectwa musi przewidywać taką możliwość. Uchwałę o jej powołaniu oraz nadaniu statutu podejmuje zebranie wiejskie.
Na co taka rada może mieć wpływ?
Zgodnie z ustawą katalog zadań młodzieżowej rady jest otwarty. Rada może opiniować projekty uchwał zebrania wiejskiego dotyczących młodzieży oraz projekty uchwał rady gminy odnoszące się do spraw młodzieży w danym sołectwie. Może również brać udział w opracowywaniu dokumentów strategicznych gminy dotyczących młodzieży, monitorować działania oraz podejmować inicjatywy na jej rzecz. Może także współpracować z młodzieżową radą gminy.
Najważniejsze jest to, że młodzież funkcjonująca w sołectwie zostaje dowartościowana jako ciało doradcze, konsultacyjne i opiniodawcze. Młodzież wiejska była dotąd w dużej mierze pomijana. Prawo pozwalało na powoływanie rad seniorów, natomiast zapomniano o młodych ludziach, jakby na wsi mieszkali wyłącznie seniorzy.
Naszym zadaniem jest uświadamianie młodzieży, że taka możliwość istnieje, przy czym inicjatywa powinna mieć charakter oddolny. Nie powinno to wyglądać tak, że wójt, burmistrz czy sołtys narzuca powołanie rady bez rozeznania środowiska.
Podobnie jak w przypadku młodzieżowych rad gmin, organ powołujący młodzieżową radę nadaje jej statut, który powinien określać w szczególności zasady działania rady, tryb i kryteria wyboru jej członków oraz zasady wygaśnięcia mandatu i odwołania członka młodzieżowej rady. Zatem to od sołectwa, a właściwie zebrania wiejskiego, zależy, jak zdefiniuje młodzież w swoim statucie rady – może np. ograniczyć wiek do przedziału 11–18 lat.
Ustawa wprowadza także obowiązek zawiadamiania sołtysów o posiedzeniach komisji rady. Na czym polega ta zmiana?
Przewodniczący rady gminy ma obowiązek zawiadamiać sołtysów na takich samych zasadach jak radnych – nie tylko o sesjach, ale również o posiedzeniach komisji – oraz przekazywać im materiały, w tym projekty uchwał. Dotychczas sołtysi otrzymywali porządek obrad sesji, niezbędne materiały, ale nie mieli informacji o posiedzeniach komisji, a to właśnie na nich odbywa się zasadnicza dyskusja. Sołtysi muszą wiedzieć, kiedy i o czym rozmawiają radni, aby móc już na etapie prac komisji przedstawić stanowisko swoich sołectw.
Czego dotyczą zmiany w kwestii ubezpieczenia sołtysów?
Od tego roku gmina ma obowiązek zapewnić sołtysom ubezpieczenie od odpowiedzialności cywilnej i następstw nieszczęśliwych wypadków w związku z pełnieniem przez nich obowiązków inkasenta lub realizacją umów, o których mowa w art. 48 ust. 1b, m.in. dotyczących najmu świetlicy.
Zależało nam na objęciu ubezpieczeniem całej działalności sołtysa, jednak ten postulat nie został przyjęty. Oznacza to, że jeśli sołtys, np. roznosząc decyzje podatkowe, zostanie pogryziony przez psa, ochrona ubezpieczeniowa nie zadziała. Dlatego zachęcamy gminy do szerszego niż nakazuje ustawa zakresu ubezpieczenia sołtysów.
Zawieranie umów na korzystanie z mienia komunalnego to nowe zadanie sołtysów?
Tak. Wójt może upoważnić sołtysa do zawierania umów związanych z zarządzaniem i korzystaniem z mienia komunalnego, o ile przewiduje to statut sołectwa. Jeśli statut wskazuje, że sołectwo korzysta np. ze świetlicy wiejskiej, boiska lub placu wiejskiego, wójt może upoważnić sołtysa do podpisywania umów dotyczących najmu tych obiektów. Wcześniej sołtys nie miał zdolności do takich czynności prawnych. Chodzi o okazjonalne, jednorazowe najmy lub nieodpłatne udostępnienia. Dzięki nowym przepisom osoba chcąca wynająć świetlicę na komunię, chrzest lub stypę będzie mogła podpisać umowę bezpośrednio z sołtysem, bez konieczności wizyty w urzędzie gminy, o ile wójt udzieli sołtysowi odpowiedniego upoważnienia.
O co chodzi z powoływaniem konwentów sołtysów?
Wójt może powołać konwent sołtysów jako organ opiniodawczo-doradczy. Zarządzenie o jego powołaniu musi określać zakres i tryb działania konwentu. Może również przewidywać wypłatę diet i zwrot kosztów podróży za udział w posiedzeniach. Konwent obraduje na posiedzeniach, którym przewodniczy wójt.
Należy jednak pamiętać, że jako organ opiniodawczo-doradczy nie podejmuje decyzji wiążących dla wójta.
Dziękuję za rozmowę.
Magdalena Szymańska
