Pierwsze tygodnie życia prosięcia to okres bardzo intensywnego wzrostu. W tym czasie szybko zwiększa się masa mięśniowa, rozwija się układ krwiotwórczy, dojrzewają jelita i kształtuje odporność. Wszystkie te procesy wymagają odpowiedniej ilości żelaza. Zapotrzebowanie prosięcia może wynosić około 7–16 mg żelaza dziennie. Tymczasem mleko lochy dostarcza średnio zaledwie około 1 mg tego pierwiastka na dobę. Zapas zgromadzony przy urodzeniu jest niewielki – wynosi około 30–50 mg – i szybko zostaje wykorzystany.
– Prosię rodzi się z niewielkim zapasem żelaza, a jego zapotrzebowanie bardzo szybko rośnie. Dlatego suplementacja nie jest dodatkiem, lecz koniecznym elementem postępowania w porodówce – mówił Daniel Sperling z Kliniki Przeżuwaczy i Trzody Chlewnej VETUNI Brno podczas konferencji zorganizowanej przez lecznicę dla zwierząt Chiron w Brańsku.
Żelazo jest niezbędne do produkcji hemoglobiny, która odpowiada za transport tlenu we krwi. Bierze także udział w pracy enzymów, prawidłowym funkcjonowaniu układu odpornościowego, rozwoju jelit oraz przemianach energetycznych. Gdy zaczyna go brakować, organizm musi ograniczyć niektóre procesy, aby zabezpieczyć najważniejsze funkcje życiowe.
Sprawdź ilość żelaza u prosiąt
Największym problemem związanym z niedoborem żelaza jest jego skryty przebieg. Prosię z anemią nie zawsze jest apatyczne, blade lub wyraźnie słabsze. Może poruszać się razem z grupą i pobierać paszę, choć jego wyniki produkcyjne już się pogarszają. Do oceny statusu żelazowego wykorzystuje się między innymi pomiar stężenia hemoglobiny. Wartość poniżej 9 g/dl
wskazuje na stan anemiczny. Wynik 9–11 g/dl oznacza stan podkliniczny, natomiast wartości powyżej 11 g/dl uznaje się za optymalne.
W badaniu obejmującym 3200 prosiąt tylko 14,52% zwierząt miało optymalne stężenie hemoglobiny. U 35,84% stwierdzono stan podkliniczny, a aż 49,64% prosiąt było anemicznych. Podobne wnioski przyniosło badanie przeprowadzone w 16 polskich gospodarstwach. Objęto nim 491 prosiąt i oceniano między innymi stężenie hemoglobiny przy odsadzeniu, masę ciała i rodzaj zastosowanego preparatu żelaza. Optymalny status żelazowy miało 26% zwierząt. U 59% stwierdzono stan podkliniczny, a u 15% anemię.
– Samo obserwowanie prosiąt nie wystarcza do oceny ich statusu żelazowego. Najlepszym rozwiązaniem jest okresowe oznaczanie stężenia hemoglobiny, szczególnie przy odsadzeniu – podkreślał Sperling.
Próbki należy pobierać od prosiąt w różnym wieku, a szczególnie przed odsadzeniem. W ten sposób można sprawdzić, czy przyjęty schemat suplementacji działa przez cały okres ssania, a nie tylko bezpośrednio po podaniu preparatu.
Cena niedoboru pojawia się przy odsadzeniu
Niedobór żelaza może długo pozostawać niezauważony, ale przy odsadzeniu różnice między prosiętami stają się bardziej widoczne. Zwierzęta z prawidłowym stężeniem hemoglobiny mają zwykle większą masę ciała i lepiej radzą sobie ze stresem związanym ze zmianą środowiska, żywienia i grupy. W badaniach wykazano, że prosięta z anemią mogą być po trzech tygodniach od odsadzenia średnio o około 0,82 kg lżejsze od zwierząt z prawidłowym statusem żelaza.
– Masa ciała przy odsadzeniu nie jest wyłącznie wynikiem pobrania paszy. Wpływają na nią także stężenie hemoglobiny i dostępność żelaza w pierwszych tygodniach życia – wskazywał ekspert.
Trzeba jednak pamiętać, że na wynik wpływają również liczebność miotu, masa urodzeniowa, zdrowotność, pobranie siary, temperatura w kojcu oraz jakość paszy. Żelazo nie zastąpi dobrego zarządzania, ale jego niedobór może osłabić efekt wszystkich pozostałych działań.
Żelazo wspiera także jelita świń
Żelazo uczestniczy w rozwoju kosmków jelitowych, aktywacji enzymów trawiennych i utrzymaniu integralności bariery jelitowej. Kosmki jelitowe zwiększają powierzchnię wchłaniania składników pokarmowych. Jeżebłona śluzowa zostaje uszkodzona, prosię może pobierać paszę, ale nie wykorzystuje jej w pełni. Niedobór żelaza może również pogarszać transport tlenu do tkanek i ograniczać efektywność przemian energetycznych. Może to oznaczać słabsze przyrosty, większą wrażliwość na zaburzenia trawienia i gorsze wyrównanie grupy.
– Jelita prosięcia są w tym okresie niedojrzałe i intensywnie się rozwijają. Prawidłowe zaopatrzenie w żelazo wspiera zarówno ich strukturę, jak i funkcjonowanie – wyjaśniał Sperling.
Jak podawać żelazo? Doustnie czy w iniekcji?
Żelazo można podawać doustnie albo w iniekcji. Każda metoda ma swoje zalety, ale nie każda zapewnia taki sam poziom dostępności pierwiastka. Preparaty doustne są łatwe do zastosowania i mogą być elementem programu żywieniowego. Ich skuteczność zależy jednak od pobrania, dawki, formy chemicznej oraz możliwości wchłaniania w układzie pokarmowym. U nowo narodzonych prosiąt mechanizmy odpowiedzialne za jelitowe wchłanianie żelaza nie są jeszcze w pełni dojrzałe. Żelazo jest transportowane między innymi za pośrednictwem transportera DMT1, czyli białka, które pośredniczy w aktywnym transporcie jonów przez błony komórkowe. Jego aktywność oraz regulacja mogą ograniczać ilość pierwiastka, która rzeczywiście trafia do organizmu.
– Doustne podanie żelaza nie zawsze zapewnia wystarczający efekt, szczególnie u szybko rosnących prosiąt. Trzeba oceniać nie tylko dawkę, lecz także rzeczywistą dostępność preparatu – podkreślał specjalista.
W przypadku iniekcji preparat omija część ograniczeń związanych z pobraniem i wchłanianiem w jelitach. Nie oznacza to jednak, że każda iniekcja będzie skuteczna. Znaczenie mają rodzaj preparatu, dawka, termin podania i prawidłowe wykonanie zabiegu.
Zabezpieczenie prosiąt może być nierówne
Badania porównujące preparaty żelaza wykazały różnice między dekstranem żelaza a gleptoferronem. Gleptoferron charakteryzuje się większą biodostępnością i może zapewniać większe całkowite wchłanianie żelaza przez organizm prosięcia. Oznacza to, że sama informacja o ilości żelaza podanej zwierzęciu nie wystarcza. Dwie takie same dawki nominalne nie muszą dać identycznego efektu, jeżeli preparaty różnią się formą i sposobem wykorzystania przez organizm.
Nie bez znaczenia jest także termin podania. W jednym z doświadczeń prosięta otrzymywały żelazo w 2. dniu życia. Porównywano między innymi 200 mg dekstranu, 200 mg gleptoferronu, 300 mg dekstranu oraz schemat z dodatkowym podaniem 200 mg dekstranu w 11. dniu życia. W przypadku prosiąt o średniej masie urodzeniowej dodatkowe podanie dekstranu przynosiło korzyści nawet połowie zwierząt. To pokazuje, że jedna dawka zastosowana według sztywnego schematu nie zawsze zabezpieczy wszystkie prosięta w równym stopniu.
Technika podania może zdecydować o wyniku
Nawet najlepszy preparat nie zadziała prawidłowo, jeśli zostanie podany niezgodnie z zaleceniami. Błędy mogą dotyczyć miejsca wkłucia, głębokości iniekcji, dawki, higieny i sposobu unieruchomienia zwierzęcia. Nieprawidłowe wykonanie zabiegu może spowodować wyciek preparatu, podrażnienie tkanek, powstanie miejscowego obrzęku albo nierównomierne uzupełnienie niedoboru w grupie.
– Skuteczność suplementacji zależy również od jakości wykonania zabiegu. Trzeba zadbać o właściwe miejsce podania, higienę, spokojne obchodzenie się z prosięciem i prawidłową technikę – mówił Sperling.
Jedna kropla preparatu to około 5 mg utraconego żelaza. W przypadku dużej liczby prosiąt nawet niewielki wyciek może więc oznaczać istotną stratę dawki. W coraz większej liczbie gospodarstw stosuje się urządzenia bezigłowe. Ich zaletą jest ograniczenie ryzyka zakłuć pracowników, zmniejszenie liczby urazów związanych z igłami oraz poprawa bezpieczeństwa pracy. Niezależnie od zastosowanej techniki trzeba jednak sprawdzić, czy uzyskiwane stężenie hemoglobiny jest odpowiednie.
Anna Kurek
