W wielu gospodarstwach mycie i dezynfekcja chlewni nadal są oceniane głównie wzrokowo. Jeżeli ściany i podłoga wyglądają czysto, uznaje się, że praca została wykonana właściwie. Ana Mansilla z CID Lines zwracała uwagę, że takie podejście jest niewystarczające. Powierzchnia może wyglądać dobrze, a mimo to pozostawać obciążona materiałem organicznym i drobnoustrojami.
– Celem programu higieny nie jest samo wykonanie mycia i dezynfekcji, lecz uzyskanie mierzalnego efektu. Musimy wiedzieć, czy ograniczyliśmy obciążenie mikrobiologiczne i czy po zakończeniu procedury powierzchnia rzeczywiście nadaje się do kolejnego zasiedlenia. Jeżeli nie mierzymy wyniku, w praktyce zgadujemy – mówiła Ana Mansilla.
Prawidłowy proces powinien rozpoczynać się od czyszczenia na sucho. Najpierw usuwa się obornik, resztki paszy, kurz i inne zabrudzenia, które utrudniają późniejsze działanie detergentu. Dopiero potem można przejść do mycia właściwego. Pominięcie pierwszego etapu powoduje, że środek myjący musi działać na grubą warstwę materii organicznej, a nie na właściwą powierzchnię.
Mycie chlewni trzeba zmierzyć
W badaniach, na które powoływała się prelegentka, po czyszczeniu można było ograniczyć obciążenie mikrobiologiczne nawet o 80%. Nie chodzi jednak o uzyskanie jednej uniwersalnej liczby dla każdego obiektu, lecz o porównywanie wyników w tym samym gospodarstwie i obserwowanie, czy zastosowany program działa coraz lepiej. Ocena wzrokowa powinna być pierwszym etapem, ale nie może być jedynym. Test ATP pozwala w kilka minut wykryć pozostałości materii organicznej na powierzchniach i w newralgicznych miejscach oraz na szybką korektę procesu mycia, ale nie jest to test na obecność patogenów. Badania mikrobiologiczne dają natomiast bardziej szczegółową informację o liczbie drobnoustrojów i skuteczności dezynfekcji.
– Jeżeli wyniki są złe, nie wystarczy ich zapisać. Trzeba ustalić, czy problemem było czyszczenie na sucho, namaczanie, detergent, ciśnienie, czas kontaktu, osuszanie czy sam preparat dezynfekcyjny. Dopiero wtedy można poprawić procedurę w kolejnym cyklu – podkreślała Ana Mansilla.
Higiena ogranicza straty wśród prosiąt
Jednym z najczęściej pomijanych elementów programu higieny są linie pojenia. Woda może wyglądać na czystą, a przewody mogą być pokryte biofilmem, w którym utrzymują się bakterie, grzyby i inne mikroorganizmy. Biofilm nie jest jedynie osadem – to warstwa biologiczna, która może chronić drobnoustroje przed działaniem preparatów i zasiedlać kolejne odcinki instalacji. Jednorazowe czyszczenie nie rozwiązuje problemu na stałe. Instalacje wymagają regularnego monitorowania, płukania i dezynfekcji, a przy wyborze preparatu trzeba uwzględnić rodzaj zanieczyszczenia, pH wody, twardość i obecność osadów mineralnych.
Jak podkreślała Nienke Dirx z MS Schippers, wdrożenie rygorystycznego programu mycia i dezynfekcji, a co za tym idzie poprawa warunków higienicznych w porodówce, spowodowały w analizowanych fermach, że ponad dwukrotnie zmniejszyło się ryzyko biegunki u prosiąt ssących i zwiększyła się masa odsadzeniowa prosiąt (z 6,51 do 6,93 kg oraz z 5,16 do 5,40 kg).
– Śmiertelność spadła średnio o 38%. Mycie i dezynfekcja znacząco poprawiły zdrowie układu pokarmowego prosiąt przed odsadzeniem – mówiła Dirx.
Wyniki te pokazują, że mycie i dezynfekcja wpływają na zdrowie, zużycie leków, tempo wzrostu i ekonomikę produkcji. Jeżeli ograniczymy presję patogenów w środowisku, młode zwierzęta mają większą szansę wykorzystać potencjał żywieniowy i genetyczny.
Ogony – sygnał kondycji świń
Praktycznym wskaźnikiem zdrowia stada może być nienaruszony ogon świń. Nienaturalnie skrócony, pogryziony albo martwiczy świadczy o tym, że zwierzęta były narażone na czynniki wywołujące agresję.
– Świnia, która jest w ciągłym stanie walki immunologicznej, nie ma energii na zakręcenie ogona. Potrzebuje do tego nadwyżki energii. Jest to główny wskaźnik witalności. Chore zwierzę zużywa energię na walkę z patogenami i brakuje jej nawet na wzrost. Wiemy, że świnie z problemami zdrowotnymi mają o 24% zwiększone zużycie energii na aktywację i utrzymanie odpowiedzi immunologicznej oraz o 26% zmniejszone przyrosty dobowe – mówiła Nienke Dirx.
W gospodarstwie testowym MS Schippers od ponad dwóch lat prowadzony jest chów świń z nieobciętymi ogonami. W ciągu ostatnich 12 miesięcy utrzymywano wyniki na poziomie około 1050 g przyrostu dziennego, a współczynnik wykorzystania paszy wynosił 2,28. Śmiertelność pozostawała poniżej 2%. Badaniem objęto łącznie 12 tys. świń, z czego ponad 95% trafiło do ubojni z nieobciętymi ogonami. Około 2% zwierząt miało problemy z ogonami, ale mimo tego dane pokazują, że utrzymanie świń z nieobciętymi ogonami jest możliwe.
Obgryzanie ogonów nie ma jednej przyczyny. Jest zwykle wynikiem nałożenia się kilku czynników, w tym wysokiego poziomu stresu, złych warunków oraz chorób.
– Zamiast reagować dopiero wtedy, gdy pojawią się pogryzione ogony, trzeba wcześniej ograniczać czynniki ryzyka. Chodzi o stworzenie takich warunków, by problemy nie przerodziły się w obgryzanie w całej grupie. Trzeba sprawdzić, co zmieniło się w otoczeniu zwierząt. Przyczyną mogą być między innymi jakość wody, paszy, mikroklimat, stan zdrowia albo brak odpowiedniego materiału manipulacyjnego – podkreślała prelegentka.
Szczególnej uwagi wymagają pierwsze dni po przemieszczeniu świń. Zmiana budynku, nowe grupy, inny mikroklimat, ograniczony dostęp do karmnika mogą zwiększać stres. Wtedy należy dokładniej kontrolować pobranie wody i paszy, temperaturę, zachowanie zwierząt oraz stan ogonów.
Wirusy trzody chlewnej ciągle się zmieniają
Według Nienke Dirx ważnym elementem w redukcji gryzienia jest status zdrowotny zwierząt i ograniczenie presji patogenów. W gospodarstwie MS Schippers zwrócono szczególną uwagę na organizację ruchu pracowników. Poszczególne sektory wyposażono w osobne obuwie i sprzęt oznaczone kolorami. Ogranicza to przenoszenie drobnoustrojów między grupami i ułatwia przestrzeganie procedur.
– Pracownicy zmieniają obuwie i dezynfekują ręce między pomieszczeniami. Taka czynność zajmuje około ośmiu sekund, a może ograniczać przenoszenie patogenów w najbardziej wrażliwym okresie – tłumaczyła Dirx.
Doktor Karol Wierzchosławski z Gabinetu Weterynaryjnego Agrobiovet Gniezno zwrócił uwagę na możliwość równoczesnego krążenia w stadzie różnych szczepów wirusa zespołu rozrodczo-oddechowego świń (PRRS). Jeśli dwa wirusy jednocześnie replikują w tej samej komórce gospodarza, może dojść do wymiany fragmentów ich materiału genetycznego. Prelegent wskazywał, że dotyczy to zarówno szczepów "dzikich" – terenowych, jak i sytuacji, w których w jednym stadzie spotykają się wirus szczepionkowy i terenowy. W ocenie eksperta ważne jest, by nie wprowadzać do stada już dodatniego kolejnych szczepów wirusa. Sam fakt, że ferma jest już dodatnia w kierunku PRRS, nie oznacza, że można bez namysłu dokupować zwierzęta o nieznanym statusie.
– Żeby ograniczyć ryzyko rekombinacji, trzeba unikać wprowadzania nowych szczepów do chlewni. Bioasekuracja zewnętrzna ma znaczenie, nawet jeśli wirus PRRS już na fermie występuje – podkreślał Karol Wierzchosławski.
Odradzał również równoległe stosowanie w jednym obiekcie różnych żywych szczepionek przeciwko tej chorobie. W przytoczonym przez niego przykładzie z Danii wirus będący rekombinantem dwóch szczepów szczepionkowych wiązano z problemami klinicznymi w wielu stadach. To argument za tym, by program szczepień był stabilny, a każda jego zmiana dokładnie przemyślana.
Jednym z zagrożeń jest przenoszenie wirusa podczas zabiegów. Jeśli używa się tej samej igły u wielu świń, może ona stać się drogą szerzenia zakażenia. Prelegent zalecał częstą wymianę igieł, by ograniczyć przenoszenie wirusa między grupami. Podobne znaczenie ma transport. W jego ocenie ruch zwierząt i pojazdów to jeden z głównych powodów szerzenia się patogenów, dlatego czyszczenie, dezynfekcja i kontrola dostaw powinny być traktowane jako ważny element systemu bioasekuracji.
W grypie świń ważna diagnostyka
Świnie mogą zakażać się wirusami grypy pochodzącymi od świń, ludzi i ptaków. To sprawia, że zwierzęta te mogą stać się miejscem, w którym dochodzi do wymiany fragmentów RNA.
– Nowa kombinacja genów wirusa nie musi od razu oznaczać większej zjadliwości, ale pokazuje, dlaczego grypy nie można lekceważyć. Świnia może być takim "mikserem" dla wirusa grypy. Może zostać zakażona wirusami grypy ludzkiej, ptasiej i świńskiej, a podczas reasortacji może powstać wirus o właściwościach innych niż te, które miały wirusy wyjściowe – mówił Karol Wierzchosławski.
Nie oznacza to, że każda infekcja w chlewni prowadzi do powstania nowego, niebezpiecznego wirusa. Pokazuje jednak, dlaczego warto rozpoznawać krążące warianty i nie ograniczać diagnostyki tylko do badań serologicznych.
Doktor Wierzchosławski zwrócił uwagę na wirusa pandemicznego grypy H1N1, który po pojawieniu się u ludzi w 2009 roku powrócił również do populacji świń. Jak mówił, w swojej praktyce klinicznej diagnozuje go coraz częściej. Jednocześnie wskazywał, że standardowe szczepienie przeciwko grypie może nie zapewniać odpowiedniej ochrony, jeśli przyczyną problemów jest wariant niedopasowany do składu szczepionki.
Ważny jest też moment pobrania próbki do badań, ponieważ wirus może być wykrywany w wydzielinie z nosa przez ograniczony czas (do 48 godzin), a później wymazy mogą już dawać wynik ujemny.
– Kaszel nie oznacza siewstwa wirusa. Może utrzymywać się jeszcze długo po jego ustąpieniu, podobnie jak u ludzi. Jeśli chcemy znaleźć wirusa, musimy dobrze dobrać czas badania, a także w odpowiedni sposób pobrać materiał biologiczny – podkreślał wykładowca.
Wirus lisów stwierdzany w chlewniach
Wśród poruszonych zagadnień znalazł się także znany od lat cirkowirus świń typu 2 (PCV2). Szczepienie ogranicza skutki zakażenia, ale, jak zaznaczał ekspert, nie zapobiega samemu zakażeniu i nie eliminuje całkowicie krążenia wirusa.
– Czasem podejrzenie cirkowirusa okazuje się problemem związanym z zarządzaniem stadem połączonym ze stresem i innymi patogenami, co skutkuje wyniszczeniem i osłabieniem prosiąt – mówił dr Wierzchosławski.
Omówiony został również cirkowirus PCV3, wykryty po raz pierwszy w Chinach i opisywany w związku z różnymi problemami, m.in. zaburzeniami rozrodu. Prelegent wspomniał ponadto o przypadkach zgłaszanych w 2024 roku w Niderlandach, w których u prosiąt obserwowano nietypowe zmiany skórne, a badania wykazały obecność parwowirusa podobnego do wirusów występujących w kale lisów. Nie należy jednak utożsamiać go z parwowirusem świń typu 1, przeciwko któremu prowadzi się szczepienia.
– Możemy powiedzieć, że ten wirus nie jest tym samym parwowirusem, który znamy z problemów rozrodczych świń i przeciwko któremu prowadzimy immunizację. Co będzie dalej, pokażą kolejne badania – zaznaczał Karol Wierzchosławski.
Higiena, dobrostan i zdrowie świń są ze sobą bezpośrednio związane. Dokładne mycie pomieszczeń ogranicza presję patogenów, a mniejsze obciążenie mikrobiologiczne może poprawiać odporność zwierząt i zmniejszać stres. Z kolei zdrowsze świnie lepiej wykorzystują paszę, są spokojniejsze i mniej podatne na obgryzanie ogonów.
Dominika Stancelewska
