O tym podczas webinarium zorganizowanego przez nasze wydawnictwo mówił dr Bogdan Pomianek, radca generalny w ministerstwie rolnictwa, który koordynuje prace grupy roboczej poświęconej programowaniu nowej WPR.
Choć prace nad nową WPR na poziomie unijnym są zaawansowane, a kolejne posiedzenia Rady AGRIFISH publikują ustalenia i komunikaty dotyczące podjętych decyzji, nadal brakuje najważniejszych informacji dotyczących przyszłego budżetu.
Trudna dyskusja o pieniądzach
Jak informował dr Pomianek, dyskusja na unijnym forum na temat wieloletnich ram finansowych jest już na zaawansowanym etapie i zostanie zakończona jeszcze w grudniu bieżącego roku. Takiego terminu oczekują również komisarze odpowiedzialni za rolnictwo i budżet.
– Negocjacje budżetowe tradycyjnie wywołują silne emocje, ponieważ interesy poszczególnych krajów są odmienne. Państwa będące płatnikami netto do budżetu unijnego dążą do innych rozwiązań niż państwa otrzymujące znaczne transfery finansowe, do których należy Polska. Spór dotyczy między innymi tego, czy proponowany budżet na kolejny okres programowania jest odpowiednio duży oraz jak powinny zostać rozłożone obciążenia i środki pomiędzy państwa – podkreślał ekspert.
Zwrócił również uwagę na istotną różnicę w porównaniu z poprzednimi perspektywami finansowymi. Wcześniej uzgodnienia unijne dotyczące poszczególnych programów w znacznej mierze zamykały dyskusję budżetową. W nowym systemie ustalenie całkowitej kwoty dla kraju będzie dopiero początkiem krajowego procesu decyzyjnego. Z tego względu szybkie zakończenie negocjacji unijnych jest szczególnie ważne. Pozostawi bowiem więcej czasu na ustalenie podziału środków i przygotowanie wszystkich programów do wdrożenia.
Jak tłumaczył dr Pomianek, w perspektywie po 2027 roku podstawą wdrażania wsparcia ma być Plan Partnerstwa Krajowego i Regionalnego (PPKR), który połączy dotychczas odrębne obszary finansowania. W jednym dokumencie mają zostać ujęte środki i działania związane między innymi ze Wspólną Polityką Rolną, polityką rybołówstwa oraz polityką spójności, obejmującą programy regionalne i programy realizowane centralnie.
– W praktyce oznacza to, że przyszła polityka rolna będzie przygotowywana w ramach szerszego dokumentu obejmującego również inne polityki publiczne. Rozwiązania dotyczące rolnictwa będą więc musiały zostać uwzględnione w szerszym planie finansowym i programowym państwa, obok potrzeb innych sektorów – tłumaczył dr Pomianek.
Walka o większy budżet na rolnictwo
Z propozycji Komisji Europejskiej zaprezentowanej w lipcu poprzedniego roku, którą należy traktować jako element trwającego procesu budżetowego, a nie jako ostatecznie zatwierdzony podział środków, wynika, że całkowity budżet unijny przewidziany dla Polski miałby wynieść 123,3 mld euro. Chodzi o środki przeznaczone na różne obszary polityki publicznej, a nie tylko na rolnictwo. Z tej kwoty 24,6 mld euro wskazano na wsparcie dochodów w ramach WPR.
– Na etapie prac prowadzonych przez polski rząd Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej, które koordynuje przygotowanie PPKR, zaproponowało utrzymanie finansowania rolnictwa na poziomie zbliżonym do dotychczasowego. Wstępnie przewidziana kwota wynosi około 32,8 mld euro ze środków unijnych – mówił dr Pomianek.
Ministerstwo rolnictwa uważa jednak, że taka pula byłaby zdecydowanie niewystarczająca, aby odpowiedzieć na potrzeby zgłaszane przez rolników. Chodzi zarówno o zapewnienie odpowiedniego poziomu dochodów, jak i o finansowanie niezbędnych inwestycji w gospodarstwach, czyli obecnego II filaru WPR. Z tego względu resort rolnictwa zabiega o zwiększenie budżetu do 37 mld euro. Jest to kwota środków unijnych, do których w zależności od rodzaju interwencji należy doliczyć krajowe współfinansowanie z budżetu państwa.
– Niezależnie od finansowania samego sektora rolnego, ministerstwo rolnictwa postuluje również zabezpieczenie co najmniej 9 mld euro na rozwój obszarów wiejskich. Środki te miałyby wspierać tworzenie miejsc pracy poza rolnictwem, rozwój infrastruktury i poprawę dostępu do podstawowych usług. Wśród wymienionych priorytetów znalazły się między innymi wodociągi, kanalizacja oraz tworzenie pozarolniczych możliwości zatrudnienia – wyjaśniał dr Pomianek.
Ekspert podkreślił, że również pozostałe resorty starają się uzyskać większe środki dla swoich obszarów działania, dlatego ostateczny podział budżetu zależy od dalszych rozmów między ministerstwami.
Jaka pomoc dla rolników z WPR?
Doktor Bogdan Pomianek mówił, że projekty przepisów opublikowane przez Komisję Europejską w poprzednim roku oraz prace prowadzone podczas kolejnych prezydencji Rady UE wskazują na zachowanie podstawowej architektury Wspólnej Polityki Rolnej. Mimo zmian w sposobie programowania i łączenia funduszy zasadniczy katalog interwencji ma pozostać podobny do obecnego.
– Na poziomie dostępnego katalogu instrumentów nie należy obecnie oczekiwać fundamentalnej rewolucji – przekonywał radca generalny.
Najbardziej zauważalną zmianą na tym etapie jest nowe nazewnictwo niektórych instrumentów. Dotychczasowe podstawowe wsparcie dochodów ma zostać zastąpione przez degresywne obszarowe wsparcie dochodów. Pozostaną też płatności związane z produkcją, wsparcie dla gospodarstw położonych na obszarach z ograniczeniami naturalnymi (ONW) oraz instrumenty skierowane do małych gospodarstw.
– Zachowanie dotychczasowej architektury nie oznacza, że wszystkie instrumenty będą finansowane na takim samym poziomie jak obecnie. Nie przesądza też o identycznych zasadach wdrażania. Wciąż trwają bowiem ustalenia dotyczące tego, jak rozdzielić dostępne środki między wsparcie dochodowe, działania rolno-środowiskowe, zarządzanie ryzykiem, inwestycje, pomoc dla młodych rolników i pozostałe interwencje – podkreślał dr Pomianek.
Potrzeby rolnictwa są większe niż WPR
Ekspert zaznacza, że PPKR nie powinien ograniczać się wyłącznie do instrumentów WPR. Jego zdaniem dokument ten powinien kompleksowo odpowiadać na potrzeby rolnictwa, przetwórstwa rolno-spożywczego i całych obszarów wiejskich. Ministerstwo rolnictwa zabiega zatem o to, aby również pozostałe części planu uwzględniały specyficzne potrzeby mieszkańców wsi i przedsiębiorstw działających na terenach wiejskich. Jednym z najważniejszych zagadnień jest dywersyfikacja działalności gospodarczej na wsi. Chodzi o rozwijanie przedsiębiorczości i tworzenie miejsc pracy niezwiązanych bezpośrednio z produkcją rolną.
Jak mówił, w wyniku rozmów z Ministerstwem Funduszy i Polityki Regionalnej udało się uwzględnić wiele postulatów resortu rolnictwa. Dotyczą one między innymi zabezpieczenia finansowania infrastruktury wodno-kanalizacyjnej, poprawy dostępności usług na poziomie lokalnym, rozwoju edukacji oraz podnoszenia kompetencji mieszkańców. Wśród ważnych kierunków wymieniono również cyfryzację, transformację energetyczną i wzmacnianie bezpieczeństwa na obszarach wiejskich.
Jak tłumaczył dr Bogdan Pomianek, na poziomie unijnym rozważano ukierunkowanie degresywnego obszarowego wsparcia dochodów na określone grupy gospodarstw i rolników.
– Polska prowadzi obecnie analizy dotyczące możliwości różnicowania stawek płatności. Celem jest takie zaprojektowanie systemu, aby większe wsparcie trafiało do gospodarstw o większych potrzebach dochodowych. Rozważane są między innymi kryteria związane z powierzchnią gospodarstwa, podobnie jak w obecnym mechanizmie płatności redystrybucyjnej, oraz rodzajem prowadzonej produkcji, na przykład produkcją mieszaną. Żadne z tych rozwiązań nie zostało jeszcze ostatecznie wybrane i wymaga dalszych analiz – podkreślał dr Pomianek.
Przedstawiona przez eksperta stawka wsparcia na poziomie Unii Europejskiej miałaby mieścić się w przedziale od 90 do 240 euro na hektar. Ostateczne stawki oraz zasady ich różnicowania będą jednak zależeć od przyjętego modelu wsparcia i decyzji dotyczących krajowego wdrażania przepisów.
Degresywność i capping
Doktor Pomianek nawiązał także do mechanizmów degresywności i limitowania płatności, określanych jako capping.
– Unijna Rada ds. Rolnictwa zaproponowała, aby stosowanie tych mechanizmów było dobrowolne. Oznaczałoby to, że każde państwo członkowskie mogłoby zdecydować, czy chce je wdrożyć. Nie rozstrzygnięto jednak jeszcze, jak duże powinno być ewentualne zmniejszenie płatności ani na jakim poziomie należałoby ustanowić ich maksymalną wysokość. Kwestie te są powiązane z negocjacjami nad wieloletnimi ramami finansowymi i pozostają przedmiotem dalszych rozmów – mówił dr Pomianek.
Ekspert zwracał uwagę, że z analiz przeprowadzonych w kraju wynika, iż wprowadzenie ograniczeń płatności dla największych gospodarstw mogłoby przynieść Polsce mniejsze efekty finansowe niż państwom takim jak Czechy czy Słowacja, gdzie występuje znaczna grupa gospodarstw o powierzchni przekraczającej 1000 ha.
W Polsce struktura gospodarstw jest inna, a potencjalne oszczędności wynikające z takich ograniczeń byłyby mniejsze.
Płatności do produkcji
W odniesieniu do płatności związanych z produkcją dr Pomianek wskazał na możliwość zwiększenia udziału środków przeznaczanych na ten rodzaj wsparcia. W projektowanych rozwiązaniach udział ten mógłby wzrosnąć nawet do 25%, czyli o 5 punktów procentowych względem poziomu wyjściowego. Większa pula środków mogłaby zostać skierowana między innymi na wsparcie produkcji roślin wysokobiałkowych.
Wsparcie inwestycji
Ministerstwo rolnictwa chce utrzymać także wsparcie inwestycyjne, które pomaga gospodarstwom poprawiać efektywność ekonomiczną, dostosowywać się do wymogów środowiskowych oraz reagować na zmiany klimatu. Za istotne uznaje się kontynuowanie instrumentów umożliwiających modernizację gospodarstw i poprawę ich konkurencyjności.
– Dotychczasowe mechanizmy w tym zakresie się sprawdziły, dlatego powinny pozostać elementem przyszłej Wspólnej Polityki Rolnej – przekonywał dr Pomianek.
Ważną rolę mają odgrywać także inwestycje związane z odnową pokoleniową, czyli przejmowaniem gospodarstw przez młodych rolników.
Do obszarów wymagających wsparcia ekspert zaliczył również scalanie gruntów, skracanie łańcuchów dostaw, rozwój wiedzy i innowacji. Działania te mają poprawiać warunki gospodarowania, ograniczać niektóre koszty oraz ułatwiać producentom rolnym uzyskiwanie lepszej pozycji rynkowej.
Doktor Pomianek podkreślał, że konkurencyjność gospodarstw nie musi oznaczać wyłącznie zwiększania wielkości produkcji. Istotnym atutem gospodarstw może być także poprawa jakości produktów, na którą zwracają uwagę odbiorcy i rynek. Równie ważne jest ograniczanie kosztów produkcji, ponieważ może ono poprawiać opłacalność działalności nawet bez znacznego zwiększania skali.
Wśród inwestycji, które powinny być wspierane w kolejnej perspektywie, wymienił także odnawialne źródła energii, działania ograniczające ryzyko występowania i rozprzestrzeniania chorób zwierząt oraz finansowanie inwestycji poprawiających dobrostan zwierząt.
Przyszłe finansowanie tych działań, jak zaznaczył dr Pomianek, będzie zależało jednak od ustaleń budżetowych.
Ekspert zwrócił także uwagę na konieczność przygotowania gospodarstw na coraz większe wyzwania związane z ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi.
– Niedobory wody, wysokie temperatury oraz niskie temperatury, występujące szczególnie w okresie wiosennym, mogą negatywnie wpływać na produkcję rolną, dlatego w planie partnerstwa krajowego i regionalnego trzeba będzie określić, w jaki sposób budowana będzie odporność gospodarstw i całego sektora rolnego na zmiany klimatu. Odporność nie może być traktowana wyłącznie jako zadanie WPR. Jest to również szerszy cel, który powinien znaleźć odzwierciedlenie w pozostałych częściach planu partnerstwa – zaznaczał dr Pomianek.
Kiedy będzie gotowy PPKR?
Z zaprezentowanego przez eksperta z ministerstwa rolnictwa harmonogramu dalszych prac nad PPKR wynika, że w grudniu miałyby pojawić się pierwsze projekty rozdziałów dokumentu, w tym rozdział poświęcony Wspólnej Polityce Rolnej.
Formalne konsultacje PPKR przewidziano na okres od marca do maja 2027 roku. W czerwcu projekt planu miałby być już po konsultacjach społecznych i ocenie oddziaływania na środowisko. Uzgodnienia międzyresortowe i przyjęcie PPKR przez Radę Ministrów nastąpiłyby między czerwcem a wrześniem. Rozpoczęcie negocjacji dokumentu ze służbami Komisji Europejskiej przewidziano na wrzesień.
– Celem jest sprawne zakończenie negocjacji w 2027 roku, tak aby dokument mógł zostać przyjęty i wdrażany od 1 stycznia 2028 roku. Dla WPR najważniejsze jest, aby rozpoczęcie praktycznej realizacji części instrumentów mogło nastąpić 15 marca – wyjaśniał dr Pomianek.
Do tematu planowania nowej WPR będziemy wracać.
Magdalena Szymańska
