To bardzo ważna zasada, ale dodatkową szczególną uwagę trzeba zwrócić na wzajemne relacje między składnikami. To często pomijane jest w nawożeniu, a obok pH gleby ma duży wpływ na dostępność składników pokarmowych, jak i efektywność ich wykorzystania.
Które pierwiastki blokują się wzajemnie
Antagonizmy dobrze opisał prof. dr hab. Czesław Szewczuk UP w Lublinie. Te silne mają miejsce pomiędzy: potasem i magnezem, potasem i sodem, fosforem i cynkiem, fosforem i żelazem, wapniem i magnezem, wapniem i cynkiem, wapniem i manganem, wapniem i borem, wapniem i żelazem, siarką i molibdenem.
Obok silnych antagonizmów są też słabe antagonizmy, przy czym mogą być jedno- lub dwustronne, a ich siła zależy od właściwości gleby, jej zagęszczenia, odczynu pH, temperatury gleby i jej uwilgotnienia. Słabsze antagonizmy zachodzą pomiędzy: wapniem i fosforem, fosforem i potasem, fosforem i miedzą, wapniem i potasem, potasem i borem, azotem amonowym i potasem, azotem i borem, manganem i żelazem, miedzią i żelazem, miedzą i manganem, cynkiem i żelazem.
Nie jest oczywiście tak, że obecność jednego antagonistycznego pierwiastka powoduje blokowanie w całości drugiego i od razu mamy deficyt w stosunku do potrzeb pokarmowych roślin. Ważny jest ilościowy stosunek antagonistycznych pierwiastków. Do silnych antagonizmów i jednocześnie niedoborów pokarmowych roślin dochodzi w przypadku dużych dysproporcji między pierwiastkami i jest to zjawisko bardzo złożone.
Metodą przynajmniej na osłabienie antagonizmów jest uregulowanie pH gleby, dzielenie przewidzianych w nawożeniu dawek NPK i stosowanie ich przed krytycznymi okresami zapotrzebowania roślin. Do większości antagonizmów dochodzi między makro- i mikropierwiastkami. Przepis na ich zażegnanie w praktyce rolniczej jest znany i prosty – dokarmianie roślin mikroelementami przez liście.
Przyswajalność potasu wspierają azotany
W praktyce warto wykorzystać korzyści z synergizmów i przykłady dobrej współpracy między pierwiastkami. W badaniach i opracowaniach m.in. prof. dr. hab. Czesława Szewczuka są przykłady dobrego współdziałania pomiędzy: fosforem i magnezem, potasem i azotem saletrzanym, magnezem i azotem saletrzanym, potasem i manganem, potasem i żelazem.
W kilku synergizmach widzimy potas. Jego dostępność z roztworu glebowego jest największa przy pH od 5,5 do 7,2, ale to nie jedyny warunek. Jest pobierany i przyswajany przez rośliny lepiej przy wysokim uwilgotnieniu i wyższej temperaturze gleby. Przyswajalności potasu sprzyja obecność jonów saletrzanych azotu. To ważny synergizm z konkretną formą azotu.
Dla odmiany lepszemu pobieraniu fosforu i przyswajalności sprzyja dobra zasobność stanowiska w magnez i potas oraz obecność jonów amonowych azotu. Pamiętajmy, że fosfor jest mało mobilnym pierwiastkiem, a jego dostępność hamuje spadek temperatury (w niskich temperaturach maleje też dostępność magnezu i boru), co najczęściej obserwujemy w postaci antocyjanowych przebarwień (np. przy chłodnej wiośnie w kukurydzy).
Fosforan amonu - połączenie synergiczne
Kluczowy dla dostępności fosforu jest odczyn. Przy pH od 5 do 6,8 do roztworu glebowego przechodzi największa ilość jednowartościowych jonów fosforu, które są najlepiej pobierane przez korzenie roślin. W pH obojętnym i zasadowym, czyli powyżej 6,8, w roztworze rośnie stężenie jonów dwuwartościowych fosforu. Mimo że stężenie tych jonów wzrasta, to ich przyswajalność nie rośnie. Jony dwuwartościowe fosforu są 10 razy słabiej przyswajalne niż jony jednowartościowe.
Jak widać z podanych przykładów synergizmów duże znaczenie odgrywa forma azotu, ale azot azotowi nie jest równy i zależnie od jego formy może on ograniczać lub stymulować pobieranie innych pierwiastków. Forma saletrzana azotu jest korzystna dla pobierania przez rośliny potasu, magnezu i wapnia, ale jej nadmiar działa z kolei niekorzystnie na pobieranie fosforu i żelaza. Pobieranie formy saletrzanej jest utrudniane roślinom przez nadmiar chlorków. Forma amonowa azotu (w przeciwieństwie do saletrzanej) ogranicza pobieranie potasu, magnezu i wapnia, ale wspiera pobieranie fosforu. Z powodu tych zależności bardzo efektywnym nawozem wieloskładnikowym jest fosforan amonu wsparty nawożeniem potasem i magnezem. Z punktu widzenia synergii fosforan amonu wydaje się formą idealną i bardzo efektywnie wykorzystywaną.
Ważny dobry stosunek wapnia do magnezu
A na koniec rzecz kluczowa w relacjach między pierwiastkami – pH gleby, podstawa przyswajalności większości pierwiastków i równowagi kationowej. Ta równowaga nie zawsze jest zachowana nawet w glebach o właściwym pH. Natomiast przy niskim pH występuje antagonizm między wapniem i sodem, wapniem i cynkiem, wapniem i manganem, wapniem i borem, wapniem i żelazem, siarką i molibdenem.
Także nadmiar soli sodu w glebie wykazuje antagonizm do wapnia, powodując zachwianie równowagi w pobieraniu wapnia i magnezu. Nieodpowiedni również stosunek wapnia do potasu może zaburzać normalne funkcjonowanie roślin. Poza określoną zawartością wapnia w glebie, bardzo istotny jest stosunek Ca do Mg w glebie.
Z badań dotyczących wzajemnych relacji między pierwiastkami wynika, że optymalny stosunek Ca:Mg oscyluje w granicach 4:1 i taki zwykle stwierdza się w glebach o pH wyższym od 6. Jeśli stosunek Ca:Mg jest wyższy niż 5:1, następuje zmniejszenie przyswajalności magnezu przez rośliny. Stosunek Ca:Mg w glebie niższy niż 3:1 skutkuje zakłóceniem pobierania fosforu. Planując regulację odczynu warto dokładnie znać zawartość obu składników w glebie i wyregulować proporcje w optymalnym kierunku.
Marek Kalinowski
Ten artykuł pochodzi z wydania Tygodnika Poradnika Rolniczego nr 45/2026
