Rolników czeka prawdziwy test zimotrwałości ozimin. Prognozy wskazują, że minimalna temperatura powietrza może spaść od ok. -10°C na południowym zachodzie kraju aż do nawet -28°C na północnym wschodzie. To wartości zbliżone do granic wytrzymałości wielu gatunków roślin ozimych.
Co decyduje o tym, czy oziminy przetrwają mróz?
Odporność roślin na niskie temperatury to nie tylko kwestia tego, ile „kresek poniżej zera” pokaże termometr. O zimowaniu decyduje cały pakiet czynników:
- Stan plantacji przed zimą
- Stopień rozwoju – rośliny zbyt słabo lub zbyt mocno rozkrzewione wchodzą w zimę gorzej przygotowane.
- Odżywienie – znaczenie ma nie tylko N, P, K, Mg czy S, ale też: mikroelementy (m.in. bor, mangan, cynk) poprawiające zimotrwałość, odporność na stres i regenerację na wiosnę.
- Zahartowanie – stopniowe obniżanie temperatur jesienią i na początku zimy zwiększa odporność tkanek na mróz.
Warunki zimowania ozimin:
- Długość okresu mrozów – im dłużej utrzymują się niskie temperatury, tym większe ryzyko wymarzania.
- Pokrywa śnieżna – śnieg stanowi warstwę izolacyjną: chroni przed skrajnym mrozem, a jego brak przy silnym chłodzie jest szczególnie groźny.
- Siła wiatru – silny wiatr nasila wychłodzenie roślin i gleby.
- Rodzaj gleby – gleby lekkie szybciej przemarzają, cięższe i wilgotniejsze mogą dłużej utrzymywać niższą temperaturę w profilu.
- Wrażliwość odmiany – różnice między odmianami mogą decydować o tym, czy plantacja przetrwa, czy trzeba będzie ją likwidować; każda odmiana ma indywidualny stopień zimotrwałości, określany m.in. przez skalę COBORU.
Żyto ozime najbardziej odporne na silne mrozy
Uważane za najbardziej mrozoodporne spośród zbóż ozimych. Może wytrzymać spadki temperatur nawet do -30°C, i to nawet przy małej pokrywie śniegu.
Przy spodziewanych -27°C na północnym wschodzie dobrze odżywione i zahartowane żyto ma wciąż realną szansę bezpiecznie przezimować, choć lokalne warunki (wiatr, śnieg, stanowisko) mogą zrobić różnicę.
Pszenica ozima: kluczowa jest pokrywa śnieżna
Przy nieznacznej okrywie śnieżnej może znieść mróz do ok. -25°C. Prognozowane -27°C na północnym wschodzie oznacza, że:
- przy dobrej pokrywie śniegu plantacje mogą być stosunkowo bezpieczne,
- przy braku śniegu, silnym wietrze i na lżejszych glebach ryzyko uszkodzeń rośnie bardzo mocno.
Kluczowy będzie lokalny mikroklimat – niższe zagłębienia terenu mogą notować jeszcze niższe spadki temperatur („mrozowiska”).
Jęczmień ozimy: najwyższe ryzyko wymarznięć
To najbardziej wrażliwy gatunek spośród zbóż ozimych. Bez okrywy śnieżnej znosi zwykle spadki tylko do ok. -15°C. Z pokrywą śniegu wytrzymuje do ok. -20°C. Przy prognozowanych -20 do -27°C:
- jęczmień bez śniegu jest w bardzo wysokim ryzyku wymarznięcia,
- nawet pod śniegiem przy długotrwałym mrozie możliwe są znaczne ubytki w obsadzie.
Rzepak ozimy: przetrwa tylko dobrze przygotowany
Dobrze odżywiony, odpowiednio zahartowany rzepak pod pokrywą śniegu może wytrzymać mróz nawet do -25°C. Przy prognozowanych -27°C:
- tam, gdzie będzie stabilna warstwa śniegu, rzepak ma szansę przetrwać,
- na plantacjach bez śniegu, z osłabionymi roślinami (słabe rozety, niedobory składników) ryzyko poważnych uszkodzeń będzie wysokie.
Jak zaznacza Instytut Ochrony Roślin w Poznaniu w najnowszym komunikacie, silny mróz prowadzi do uszkodzenia roślin, denaturacji białka w komórkach i ich śmierci, przy czym przemarznięcie liści nie stanowi jeszcze o wymarciu danej rośliny.
- Uprawy ozime będą niezdolne do regeneracji, jeśli u zbóż zniszczeniu ulegnie węzeł krzewienia, w rzepaku szyjka korzeniowa. Rzepak powinien wytworzyć przed zimą nisko osadzoną rozetę, mającą przeciętnie 10 liści, z grubą, co najmniej 10 mm szyjką korzeniową i dobrze wykształconym korzeniem głównym. Bardziej mrozoodporne są zboża, w miarę wcześnie i rzadko wysiane, które weszły przed zimą w fazę krzewienia (pszenica) lub się rozkrzewiły (żyto i jęczmień). Zbyt duża dawka azotu jesienią może znacząco przyczyniać się do podatności uprawy na wymarzanie, z kolei odpowiednia ilość potasu może korzystnie wpływać na jej hartowanie - zaznacza IOR.
Na co zwrócić uwagę po fali mrozów?
Obserwacja pól jak tylko warunki pozwolą na wejście w łan:
- sprawdzenie koloru i jędrności tkanek (czy rośliny są zielone/oliwkowe czy zbrunatniałe),
- ocena stożków wzrostu po rozcięciu roślin.
- Faktyczny stan i skala uszkodzeń upraw w wyniku oddziaływania zimy będzie widoczny dopiero wiosną. Okres zalegania okrywy śnieżnej i sumy dni z ujemną temperaturą powietrza są różne dla konkretnego obszaru, a kondycja i zahartowanie roślin to czynniki zmienne dla każdego pola. Oceniając kondycje i stan zdrowotny upraw należy przeprowadzić lustrację i monitoring. Aby ocenić faktyczną skalę uszkodzeń i wypadnięcia, warto odczekać kilka ciepłych i słonecznych dni. Oceniając plantację uzyskamy odpowiedź, jak postępować i co warto zachować. Nadchodząca wiosna może przynieś fluktuację temperaturowe oraz wilgotnościowe, od suszy do podtopień, zmieniając kompletnie faktyczny stan plantacji i start wegetacji - tłumaczy Instytut Ochrony Roślin w Poznaniu.
Dosiewy i przesiewy: na co muszą przygotować się rolnicy?
W rejonach z silnymi mrozami i małą pokrywą śnieżną trzeba liczyć się z koniecznością:
- ograniczonych dosiewów,
- a w skrajnych przypadkach – całkowitych przesiewów plantacji, szczególnie jęczmienia.
- W wyniku oddziaływania zimy niektóre z upraw ozimych mogą zostać zniszczone, alternatywą dalszej uprawy danego pola będzie zastąpienie ich roślinami jarymi. W przypadku dużej skali zjawiska, lokalnie mogą występować trudności z pozyskaniem dobrej jakości materiału siewnego roślin jarych - ostrzega IOR.
