Rdza żółta jeszcze dekadę temu była dla rolników ciekawostką, ale zadomowiła się w Polsce na dobre. Niestety, sprawca szybko zaczął mutować i po pierwszym groźnym patotypie Warrior pojawiały się inne – Kranich, Triticale aggressive i jeszcze nowsze. Sprawcami rdzy żółtej w pszenicy są Warrior i Kranich, a w pszenżycie te wymienione i Triticale aggressive.
Każdy gatunek zboża ma swoją rdzę
Mutacje sprawców rdzy żółtej oraz zmiany w biologii rozwoju rdzy brunatnej powodują, że każdy sezon, nawet po tej zimie, może przebiegać w zbożach pod silną presją rdzy. A niestety, to nie jedyne rdze. Każdy gatunek zboża ma swoją. Żyto – rdzę brunatną żyta, jęczmień – rdzę jęczmienia, która wyjątkowo mocno porażała jęczmień w sezonie 2023/2024, owies – rdzę owsa (koronową). Wszystkie gatunki może porażać jeszcze rdza źdźbłowa zbóż i traw. Najgroźniejsza jest jednak rdza brunatna oraz żółta.
Rdzę brunatną można obserwować we wszystkich fazach rozwojowych roślin. Już jesienią i wczesną wiosną na liściach występują pojedyncze tzw. uredinia rdzy brunatnej pszenicy. W tych okresach nie jest jeszcze groźna. Jednak po łagodnej zimie i wiosennym ociepleniu uderza szybko, z całym impetem. Niestety, jeżeli objawy rdzy były widoczne jesienią, to mimo silnych mrozów sprawca nie musiał zginąć, a z pewnością jest rdza brunatna żyta. Z całą pewnością w dużym nasileniu będziemy obserwować rdzę brunatną w końcu czerwca i w lipcu, bo jak nie polskie uredinia sprawcy, to dotrą do nas z prądami powietrza uredinia z południowych rejonów Europy.
Chociaż z opisu rdzy brunatnej pszenicy i rdzy brunatnej żyta wg naukowców z IOR – PIB w Poznaniu są to choroby dwudomowe, to w Polsce rozwijają się z pominięciem żywiciela pośredniego. Te rdze w naszych warunkach w postaci grzybni i urediniów na oziminach, samosiewach i różnych trawach łąkowych. Rozwojowi rdzy brunatnej i jej nasileniu sprzyja gęsty siew zbóż, łagodna jesień i zima. Oczywiście muszą być spełnione warunki termiczne, wilgotnościowe niekoniecznie.
Czy rdzawnikowe zarodniki przetrwały zimę w zbożach?
A czy tegoroczne mrozy unieszkodliwiły zarodniki rdzawnikowe. Zarodniki rdzy brunatnej pszenicy są odporne na działanie czynników zewnętrznych i są przystosowane do zimowania w naszych warunkach, ale tylko przez 10 minut wytrzymują oziębienie do minus 23°C. Przy mrozach bez okrywy śnieżnej z pewnością dużo zarodników przepadło. Ale zarodniki rdzy brunatnej żyta są odporniejsze. Jeżeli są przykryte śniegiem, nie tracą zdolności kiełkowania nawet przy temperaturze minus 26°C. Ale jak już wspomniałem, zarodników rdzawnikowych w środowisku nie zabraknie i z prądami wiatru dotrą do nas z ciepłych obszarów Europy.
Granicznymi temperaturami, przy których przed zakażeniem następuje kiełkowanie zarodników rdzawnikowych rdzy brunatnej pszenicy jest temperatura minimalna 2°C, optymalna 19–20°C i maksymalna 32°C. Optymalnymi warunkami do rozwoju rdzy brunatnej pszenicy jest temperatura w dzień od 12 do 24°C i nocą od 0 do 12°C. Rdza do rozwoju nie potrzebuje opadów deszczu – wystarczy jej rosa i wysoka wilgotność powietrza 80–100%. Patogen teoretycznie potrzebuje też 5 godzin nasłonecznienia, ale zakażenie roślin następuje zarówno w świetle, jak i w ciemności.
Tydzień wystarczy na rozwój generacji rdzy brunatnej
W optymalnych warunkach rozwój jednej generacji rdzy brunatnej pszenicy następuje w 7–10 dni. Uredinia, czyli skupienia zarodników (urediniospor) rozwijają się na liściach pod skórką. Początkowo są one lekko wzniesione, poduszeczkowate, owalne lub prawie okrągłe, koloru jasnobrązowego. Niekiedy objawy chorobowe widoczne są początkowo w postaci chlorotycznych przebarwień poprzedzających pojawienie się poduszeczek urediniów. W miarę dojrzewania urediniospor pokrywająca je skórka pęka i zwija się, tworząc wałeczek wokół skupień urediniów.
Na początku lipca, w miejscu urediniów, głównie na dolnej stronie blaszek liściowych, niekiedy również na pochwach liściowych i na źdźbłach, powstają owalne lub nieco wydłużone czarne skupienia teliospor (telia). Są one pokryte skórką, co nadaje im lekki połysk. Teliospory (zarodniki zimowe) kiełkują na wiosnę, ale w naszych warunkach nie spełniają żadnej roli, bo nie zakażają żywicieli pośrednich.
Jak już wspomniałem, w rozwoju rdzy brunatnej żywiciele pośredni nie odgrywają żadnego znaczenia. I mimo że nasileniu rdzy w Polsce sprzyjają ciepłe jesienne i łagodne zimy, to nawet przy srogich zimach rdza zaatakuje. Urediniospory z cieplejszych rejonów nawieje do Polski wiatr. A zatem, nawet tegoroczna sroga zima nie jest barierą, a ponadto sprawca rdzy brunatnej jest grzybem zmieniającym biologię rozwoju dosłownie na naszych oczach.
Rdzawe poduszeczki (skupienia zarodników) pojawiają się na liściach i potem wysypują zarodniki. Po poduszeczce pozostaje niestety rana, która w okresie posuchy lub suszy jest drogą ucieczki wody i zasychania liści. To dobija zestresowane upałami rośliny.
Kiedy zwalczać rdzę brunatną pszenżyta i żyta?
Rdzę brunatną pszenicy, pszenżyta i żyta należy zwalczać:
- w fazie krzewienia, gdy na 10–15% roślin obserwuje się pierwsze objawy rdzy;
- w fazie strzelania roślin w źdźbło, jeżeli co najmniej 10% źdźbeł wykazuje objawy nowej infekcji;
- w fazie kłoszenia roślin, jeżeli objawy nowej infekcji występują już na liściu podflagowym lub flagowym.
Temperatura a stopień porażenia rdzą żółtą
Wielkość porażenia rdzą żółtą zależy w dużym stopniu od temperatur zimą. Przy średniej temperaturze w styczniu i lutym na poziomie 0°C i powyżej, można spodziewać się dużego zagrożenia rdzą żółtą. Ale mimo tegorocznych mrozów presja rdzy żółtej może być duża. Grzyb do rozwoju wymaga sporej wilgotności i umiarkowanie niskiej temperatury w okresie kwietnia oraz maja. Liczne patotypy i nowe mutacje rozszerzają zakres temperatur, w których rozwija się rdza żółta. Z badań przed pojawieniem się tych patotypów wynikało, że proces chorobowy rdzy żółtej zostaje zatrzymany, gdy temperatura przez dłuższy czas utrzymuje się powyżej 21°C lub poniżej 0°C. Niestety, już patotyp Warrior wymknął się spod tego schematu, a są nowsze – m.in. Kranich i Triticale aggressive.
Sprawca, zależnie od patotypu, rozwija się zatem także w temperaturach znacznie powyżej 21°C. W temperaturach optymalnych dla rozwoju rdzy żółtej kiełkujące zarodniki dokonują penetracji liści, ale sprawca poraża całą roślinę, także kłosy, plewki i ziarno. Silne porażenie może powodować straty w plonie sięgające nawet 50–70%. Warto dodać, że rdza żółta występuje w zbożach zwykle w sposób gniazdowy. To możemy zauważyć dopiero po wykłoszeniu zbóż widząc w łanie pożółknięte place.
Objawy rdzy żółtej w zbożach
Objawy rdzy żółtej mogą pojawić się na wszystkich nadziemnych częściach rośliny tj. na liściach, pochwach liściowych, źdźbłach, kłosach, a czasem i na rozwijających się ziarniakach. Na liściach obserwuje się wydłużone chlorotyczne pasy ograniczone nerwami, a na nich w rzędach ułożone uredinia sprawcy choroby.
Na liściach odmian mniej podatnych objawom często nie towarzyszą uredinia lub pojawiają się z opóźnieniem. W takiej sytuacji na liściach obserwujemy jedynie chlorotyczne i nekrotyczne smugi, które mylone mogą być z objawami septoriozy paskowanej liści. Na kłosach wystąpienie choroby można zdiagnozować odchylając plewkę. Po jej wewnętrznej stronie widoczny jest pył żółtych urediniów.
Progiem szkodliwości rdzy żółtej zbóż i traw w fazie krzewienia pszenicy jest 30% roślin z pierwszymi objawami; w fazie strzelania w źdźbło 10% porażonej powierzchni liścia podflagowego; w fazie kłoszenia – pierwsze objawy porażenia na liściu podflagowym lub flagowym.
Marek Kalinowski
