O wyborze takiego uproszczonego modelu produkcji decyduje ekonomia i lepsza organizacja prac. Dziś o tej złej stronie płodozmianów zbożowych, które prowadzą do nasilenia chorób podsuszkowych.
Choroby podsuszkowe zbóż
Stanowią powszechny problem, co wynika z faktu dużego, bo sięgającego nawet 70% udziału zbóż w strukturze zasiewów. Prowadzi to do zniżki plonów. Uprawa zbyt często po sobie tych samych gatunków roślin, zwiększa porażenie przez choroby płodozmianowe ich samych, a także gatunków pokrewnych. Do najgroźniejszych chorób podsuszkowych zalicza się w zbożach:
- zgorzel podstawy źdźbła,
- fuzaryjną zgorzel podstawy źdźbła i korzeni,
- łamliwość źdźbła zbóż
- oraz ostrą plamistość oczkową.
Wszystkie te choroby mają wspólną cechę, a mianowicie brunatne plamki u podstawy źdźbła. Różnią się jednak terminem występowania i szkodliwością. W diagnostyce mylne dla rolnika mogą być nazwy wskazujące na porażane organy a najlepszym tego przykładem jest zgorzel podstawy źdźbła. Akurat najgroźniejszą jej formą jest zgorzel (czyli zamieranie) korzeni właśnie, a nie źdźbeł. Choroba jest głównym sprawcą zmniejszenia obsady roślin w uprawianych w monokulturze.
Fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła i korzeni
Choroba ma wielu sprawców z rodzaju Fusarium różniących się wymaganiami. Rozwojowi choroby pasują każde warunki. Sprawcy, gatunki Fusarium, rozwijają się w szerokim zakresie temperatur, a optymalnym przedziałem jest 5–25°C. Ich rozwojowi sprzyja wysoka wilgotność względna powietrza i gleby lub gleba przesuszona, a zatem i przy niedoborach wody w glebie któryś z gatunków ma się dobrze i rozwija.
Choroba atakuje wszystkie zboża i może przeżyć długo bez rośliny żywicielskiej. Ważny w ograniczaniu sprawców choroby jest umiarkowany udział zbóż w zasiewach, prawidłowy płodozmian, staranne przyoranie resztek pożniwnych i przyspieszanie ich rozkładu, niszczenie samosiewów zbóż i chwastów jednoliściennych. W ograniczaniu choroby ważne jest stosowanie kwalifikowanego, zaprawionego materiału siewnego, poszukiwanie odmian o zwiększonej odporności i uprawa orkowa, od której Unia zachęca niestety odchodzić.
Obok destrukcyjnego działania mrozów często to fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła i korzeni razem z innymi chorobami podsuszkowymi jest przyczyną dużych strat w obsadzie roślin po zimie. Porażeniu przez grzyby ulegają korzenie i podstawa źdźbła. Przenoszenie patogenów następuje z materiałem siewnym, ale źródłem infekcji może być również grzybnia żyjąca saprofitycznie w glebie na resztkach roślin.
Chemiczne ograniczanie fuzaryjnej zgorzeli podstawy źdźbła i korzeni zbóż zalecane jest w fazie od początku strzelania w źdźbło (BBCH 30) do fazy pierwszego kolanka (BBCH 31), jeżeli 25–30% źdźbeł uległo porażeniu. Szczególnie zagrożone chorobą są zboża ozime, a najbardziej pszenica i pszenżyto.
Łamliwość źdźbła zbóż
To choroba płodozmianowa, ale prawda jest taka, że atakuje zboża uprawiane w dobrych płodozmianach. Oczywiście zmianowanie sprzyja jej ograniczaniu, ale w rozwoju pomaga przede wszystkim duża wilgotność, ciężkie gleby i przenawożenie azotem. Łamliwość częściej obserwujemy na glebach ciężkich i zasadowych. Dlatego z zabiegów agrotechnicznych ograniczających chorobę jest wczesne i dokładne wykonanie podorywki, właściwy płodozmian, niszczenie samosiewów oraz optymalizacja nawożenia azotowego. Dobry płodozmian i zmianowanie jest dla uprawianych roślin zawsze korzystny, ale z wieloletnich badań upraw monokulturowych UWM wynika, że łamliwość źdźbła zbóż może się rozwijać w zbożach niezależnie od przedplonu. O jej rozwoju decydują przede wszystkim warunki klimatyczne i glebowe.
Sprawcami choroby są dwa typy grzyba: typ grzyba W (zwany pszennym) i typ R (zwany żytnim). Typ W szybciej infekuje i szybciej się rozwija. Zasiedla przestrzeń międzykomórkową w tkance źdźbła zbóż. Mimo szybkiego tempa rozwoju grzybni typ W powoduje mniejsze straty plonu odżywiając się pasożytniczo tylko w komórkach miękiszu źdźbła. Wolniejszy typ R zasiedla komórki i tkanki naczyniowe (odpowiedzialne za transport wody i składników pokarmowych). Wolno przerastając je ogranicza przenoszenie składników pokarmowych do rozwijającego się kłosa. Powolny rozwój w roślinie w sposób stały i narastający powoduje większe straty w plonie niż typ W.
Zwalczanie chemiczne łamliwości źdźbła zbóż zalecane jest w zbożach ozimych, głównie w pszenicy ozimej i pszenżycie ozimym, najlepiej w okresie od początku fazy strzelania w źdźbło (BBCH 30) do fazy pierwszego kolanka (BBCH 31), jeżeli 25–30% źdźbeł uległo porażeniu.
Zgorzel podstawy źdźbła
Choroba jest trudna do ograniczania i rekomendowany jest przede wszystkim poprawny płodozmian. Zmianowanie jest kluczowe i przy problemach ze zgorzelą podstawy źdźbła zaleca się 3–4-letnią przerwę w uprawie zbóż na tym samym polu oraz wczesne i dokładne wykonanie podorywki. Bardzo ważnym czynnikiem zmniejszającym nasilenie zgorzeli podstawy źdźbła zbóż lub ograniczającym skutki choroby jest prawidłowe nawożenie. Rośliny dobrze odżywione lepiej się krzewią, wytwarzają więcej nowych korzeni zastępujących korzenie zainfekowane, a ich tkanki są bardziej odporne. W przypadku nawożenia azotem ważna jest także forma nawozu.
Z opisu biologii choroby opracowanej przez naukowców z Instytutu Ochrony Roślin – PIB w Poznaniu wynika, że największe zagrożenie zgorzelą podstawy źdźbła występuje na glebach lekkich o dobrej strukturze i o odczynie zbliżonym do obojętnego (pH około 7), zwłaszcza w latach wilgotnych i ciepłych. Warunki pogodowe mają duży wpływ na przeżywalność sprawcy w glebie i przebieg porażenia. Ciepła i wilgotna jesień, łagodna zima, ciepła i wilgotna wiosna, ale gorące i suche lato to warunki, które sprzyjają wysokiemu nasileniu choroby i dużym stratom plonu. Zgorzel podstawy źdźbła występuje w łanach placowo, objawia się sczernieniem korzeni i podstawy źdźbeł oraz białokłosowością.
Aktualnie nie ma środków chemicznych, oprócz zapraw nasiennych, które pozwoliłyby w okresie wegetacji na istotne ograniczenie zgorzeli podstawy źdźbła.
Ostra plamistość oczkowa
Inaczej izoktonioza, w pszenicy jest powszechnym problemem. Choroba jest o tyle groźna i ciekawa, że w zasadzie przez wiele lat ograniczała ją tylko jedna zaprawa nasienna. To się oczywiście zmieniło. Drugą ciekawostką, a jednocześnie niezwykle ważną informacją, jest stwierdzona w badaniach zależność. W latach badań, w których obserwowano mniejsze porażenie łamliwością źdźbła zbóż w większym nasileniu pojawiała się właśnie ostra plamistość oczkowa. I odwrotnie – im więcej było łamliwości źdźbła, tym mniej obserwowano ostrej plamistości oczkowej.
Zależność tę wyjaśniały doniesienia naukowe, które wskazują, że fungicydy stosowane w latach badań standardowo do ochrony zbóż przez chorobami podsuszkowymi (zwłaszcza fuzaryjnymi) mogą powodować spadek liczebności tych mikroorganizmów glebowych, które są antagonistami w stosunku do grzybów Riozoctonia, czyli sprawców ostrej plamistości oczkowej. W efekcie równowaga biologiczna jest zachwiana i otwiera to drogę rozwoju rizoktoniozy.
Inne doniesienia naukowe wskazują, że tam gdzie na polach w dużym nasileniu występują bratki, fiołki, tobołki polne i miotła zbożowa, czyli ogólnie rzecz biorąc na stanowiskach zachwaszczonych, porażenie rizoktoniozą jest wyższe niż na polach bez tych chwastów. Chorobie sprzyjają długie okresy ciepłej jesieni. Warto dodać, że obserwowane są różnice odmianowe w podatności na ostrą plamistość oczkową.
Trudna diagnostyka chorób podszuszkowych
W rozpoznawaniu chorób podsuszkowych kluczowe są subtelne różnice objawów. Najistotniejszą jest, że np. łamliwość źdźbła zbóż nie poraża korzeni, a objawy porażenia zaobserwujemy na dolnych międzywęźlach. Są to owalne lub medalionowe, najczęściej brunatne plamy. W centralnej części plam powstają ciemnobrązowe łatki.
Podobne objawy do łamliwości źdźbeł powoduje rizoktonioza. Obydwa grzyby powodują powstawanie plam oczkowych na dolnej części źdźbła. Plamy wywołane przez ostrą plamistość oczkową mają ciemnobrązową obwódkę z bardzo wyraźnie zarysowującymi się konturami, są bardzo wydłużone i mają ostrzejsze zakończenie. Objawy porażenia łamliwością źdźbła zbóż dostrzeżemy wcześnie – w maju i kwietniu. Objawy ostrej plamistości oczkowej zobaczymy tuż przed zbiorem.
Zgorzel podstawy źdźbła poraża pszenicę ozimą i żyto, rzadziej jęczmień, a sporadycznie owies. Powoduje czernienie, murszenie i zamieranie korzeni, przez co chore rośliny dają się łatwo wyrywać z ziemi. Korzenie porażonych roślin po wyciągnięciu pozostają oblepione ziemią. Objawy chorobowe najłatwiej zaobserwować po wykłoszeniu zbóż. Na korzeniach i podstawach źdźbeł pod pochwą liściową powstają brunatnoczarne plamy, które dochodzą do pierwszego liścia.
Natomiast fuzaryjna zgorzel podstawy źdźbła i korzeni objawia się początkowo zmianą barwy pochew liściowych z zielonej na brązową. Potem pojawiają się na źdźbłach brunatne lub brązowe smugi, kreski oraz plamy nieregularnego kształtu. Niekiedy można obserwować zbrązowienie całego obwodu podstawy źdźbła i korzeni, a objawy mogą wystąpić na wyższych międzywęźlach i na kolankach. Porażone źdźbła są brunatne, nigdy połyskliwie czarne i mają postrzępione zakończenia. Brunatnieją także korzenie lub mają barwę brązoworudą.
Marek Kalinowski
