Czy w tym roku będą problemy z mszycami?
Niewątpliwie tak. Co prawda do tej pory nie miały sprzyjających warunków, ale już są. Warto zajrzeć na stronę internetową Instytutu Ochrony Roślin – PIB w Poznaniu, który prowadzi obserwację mszyc. Pierwsze migracje na Śląsku, m.in. mszycy czeremchowo-zbożowej i burakowej obserwowano w pierwszych dniach maja. Aktualne prognozy zapowiadają ocieplenie i brak opadów, a to czynniki sprzyjające migracjom mszyc.
Pojawiają się nowe mszyce i zawirusowania
Oczywiście pierwsza kolonia mszyc to jeszcze nie problem, ale warto w tym miejscu przypomnieć najistotniejsze informacje z biologii znanych, najważniejszych gatunków mszyc występujących w roślinach uprawy polowej.Niestety, pojawiają się też nowe problemy. Mszycowy był ostatnio rok 2024, w którym IOR – PIB komunikował o groźnych incydentach.
Jeden z nich to odłowiona w Winnej Górze i rozpoznana rosyjska mszyca pszeniczna. Od tej niepokojącej informacji zaczniemy, bo ta mszyca zwana pszeniczną, albo rosyjską mszycą pszeniczną (Diuraphis noxia) była stwierdzana w Polsce sporadycznie pół wieku temu, w latach 70. Pochodzi ona z południowo-zachodniej Azji, a straty przez nią powodowane po raz pierwszy odnotowano na Krymie na początku XX w. W USA została stwierdzona w 1986 r. i szybko stała się poważnym problemem w uprawach pszenicy i jęczmienia. Obecnie właśnie ta mszyca uznawana jest za jednego z najważniejszych światowych szkodników pszenicy. Pojawienie się u nas rosyjskiej mszycy pszenicznej niepokoi, bo od wielu lat jest m.in. w Czechach i na Słowacji w tak licznej populacji, że powoduje istotne straty jako wektor wirusów.
Druga ważna informacja, to że również w 2024 r. zdiagnozowano i wykryto w zbożach wirus G jęczmienia (Barley virus G, BVG). Wtedy niepokojąco wzrosły infekcje mieszane, bardziej niebezpieczne, z udziałem 2 lub nawet 3 patogenów. W przypadku wirusa żółtej karłowatości jęczmienia głównym wektorem jest mszyca czeremchowo-zbożowa i mszyca zbożowa. Wirus G przenoszony jest przez mszycę zbożową i mszycę kukurydzianą, a wirus karłowatości pszenicy przez skoczka – zgłobika prążkowanego. Choroby wirusowe za sprawą mszyc licznie wystąpiły w 2024 r. w rzepaku i dużo było infekcji mieszanych wirusa żółtaczki rzepy – TuYV i wirusa mozaiki rzepy – TuMV.
Mszyca czeremchowo-zbożowa - informacje
Przypomnijmy ważne informacje z biologii rozwoju znanych mszyc. Najliczniej występującym gatunkiem zasiedlającym wszystkie zboża (aż 70–80% populacji wszystkich mszyc w zbożach) i kukurydzę jest mszyca czeremchowo-zbożowa zabarwiona w tonacji oliwkowobrunatnej. Z informacji dotyczących biologii mszyc zawartych w opracowaniach Instytutu Ochrony Roślin – PIB w Poznaniu wynika, że dorosłe owady tego gatunku osiągają długość 1,6–2,4 mm, mają czarną głowę, tułów i syfony, a odwłok oliwkowozielony z brązowymi płytkami bocznymi. Larwy są koloru zielonego. Charakterystyczną cechą tego gatunku są syfony dwa razy dłuższe od ogonka z wyraźnym rozszerzeniem na końcu w kształcie kołnierzyka oraz lekko przewężony u nasady ogonek.
Ta mszyca jest gatunkiem dwudomnym, migrującym z czeremchy na zboża i trawy. Z zimujących na czeremsze jaj wylęgają się w pierwszej połowie kwietnia założycielki rodu, z których w drugim pokoleniu rodzą się uskrzydlone migrantki rozpoczynające w połowie maja lub w zależności od panujących warunków pogodowych na przełomie maja i czerwca, przeloty na letnie rośliny żywicielskie. Intensywność przelotów wzrasta często gdy średnia temperatura dobowa przekracza 15°C.
Latem rozwijają się na łodygach i liściach zbóż liczne kolonie bezskrzydłych populacji mszyc, w których okresowo powstają letnie formy uskrzydlone odbywające loty dyspersyjne w uprawach. Na zbożach rozwija się aż do 12 pokoleń mszycy czeremchowo-zbożowej, a każda dzieworódka może urodzić ok. 70 larw. Jesienne reemigracje na czeremchę rozpoczynają się zwykle w pierwszej połowie września i trwają do pierwszych dni listopada.
Mszyce wysysają soki z rozwijających się źdźbeł, ponadto osobniki uskrzydlone przenoszą choroby wirusowe. Wcześnie nalatujące mszyce na uprawy zbóż, atakują rośliny w fazie krzewienia (faza rozwojowa w skali BBCH 20–29) lub na początku kłoszenia (faza rozwojowa w skali BBCH 51) powodują więdnięcie i usychanie, względnie zahamowanie ich wzrostu. Szkodliwe są zarówno larwy, jak i postacie dorosłe. Na spadzi wydzielonej przez mszyce rozwijają się grzyby chorobotwórcze. Główna szkodliwość mszyc wynika z ich udziału w przenoszeniu wirusów, wśród których najważniejszy jest wirus żółtej karłowatości jęczmienia (BYDV).
Mszyca zbożowa i różano-trawowa - informacje
Mszyca zbożowa zabarwiona w tonacji zielonej z wyraźnie ciemnymi syfonami, to drugi gatunek pod względem liczebności notowany w zbożach, preferująca górne partie roślin i kłosy. Mszyca zbożowa jest gatunkiem jednodomnym żyjącym bez zmiany żywiciela na różnych gatunkach traw i zbóż. Owady dorosłe mają 2,0–3,3 mm długości i zmienne zabarwienie, najczęściej żółtozielone. Charakterystyczne cechy morfologiczne to brak widocznego sklerytu na odwłoku, wyraźne na tle jasnego odwłoka czarne syfony równe długością z jasnym ogonkiem.
Mszyce te zimują w postaci jaj na trawach, resztkach pożniwnych, samosiewach, ale także na oziminach. Loty wiosenne uskrzydlonych osobników rozpoczynają się najczęściej w drugiej połowie maja lub na przełomie maja i czerwca. Masowe występowanie mszyc na zbożach obserwuje się zwykle w fazie kłoszenia w warunkach ciepłej i suchej pogody. Mszyca zbożowa zasiedla głównie kłosy i nie tworzy tak licznych populacji jak mszyca czeremchowo-zbożowa. Pod koniec dojrzałości mlecznej zbóż, uskrzydlone osobniki tego gatunku przelatują na kukurydzę i trawy. Późną jesienią po kopulacji z uskrzydlonymi samcami samice jajorodne składają jaja na zimowanie. Mszyca zbożowa żeruje głównie na kłosach. Wysysając soki powoduje zmniejszenie plonu ziarna, a na spadzi rozwijają się grzyby. Szkodliwe są zarówno larwy, jak i postacie dorosłe. Gatunek ten zdolny jest także do przenoszenia łagodnych szczepów wirusa żółtej karłowatości jęczmienia.
Trzecią pod względem liczebności w zbożach jest mszyca różano-trawowa. W zbożach preferuje liście i jak mszyca czeremchowo-zbożowa żeruje też w kukurydzy. Z opisu tej mszycy w publikacji IOR – PIB poświęconej mszycom wynika, że mszyca różano-trawowa jest podobna do mszycy zbożowej. Jest długości od 1,6 do 2,9 mm, a od mszycy zbożowej różni się bardziej wrzecionowatym kształtem ciała oraz jasnozielonymi, spiczastymi syfonami.
Mszyca różano-trawowa jest gatunkiem różnodomnym. Zimujące jaja składane są przez mszycę różano-zbożową na różach. Pokolenia letnie tej mszycy rozwijają się na roślinach jednoliściennych. Mszyca różano-zbożowa wraz z mszycą czeremchowo-zbożową jest licznie spotykana na kukurydzy, na której zasiedla zarówno górną, jak i dolną powierzchnię liści. Na zbożach mszyca różano-zbożowa zasiedla głównie liście.
Mszyce ziemniaczane i burakowa - informacje
Mszyce są problemem plantacji nasiennych ziemniaka, a ich producenci są ostrzegani o konieczności wykonania zabiegów zwalczających wektory wirusa Y i liściozwoju komunikatami Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa. Wirusy Y i liściozwoju są bardzo groźne w nasiennictwie ziemniaka, a ich presja zależy od populacji mszyc. Na roślinach ziemniaka może żyć i rozmnażać się kilka gatunków mszyc. Wśród nich duże znaczenie ma mszyca brzoskwiniowa – jedyny w Polsce wektor wirusa liściozwoju ziemniaka o znaczeniu ekonomicznym, bardzo efektywnie przenosi wirusa Y ziemniaka i nieco słabiej wirusy M i S. Kolejną jest mszyca szakłakowo-ziemniaczana – bardzo efektywny wektor wirusów Y i M ziemniaka oraz słabszy wirusa S. Mszyca kruszynowo-ziemniaczana jest oceniana jako niezbyt efektywny wektor wirusów Y i M ziemniaka i prawdopodobnie przenosi również wirusa S. Mszyca ziemniaczana smugowa i mszyca ziemniaczana średnia – obydwa te gatunki notowane są jako wektory wirusów Y, M i liściozwoju.
W burakach cukrowych groźna jest mszyca burakowa (trzmielinowo-burakowa) preferująca ciepłą i suchą pogodę oraz mszyca brzoskiwniowa. Bezmroźna zima, ciepła i sucha wiosna sprzyjają przeżywalności i szkodliwości mszyc. Temperatury powyżej 30°C są dla niej śmiertelne. Mszyce chętniej nalatują na pola przenawożone azotem, a także na rośliny osłabione przez mątwika burakowego. Szczególnie narażone są plantacje w pobliżu gospodarzy zimowych mszycy burakowej – krzewów kaliny, trzmieliny, jaśminowca. Mszyca ta najczęściej żeruje na liściach sercowych, które fałdują się i zwijają.
W poszczególnych gatunkach roślin są ustalone progi szkodliwości mszyc, ale w praktyce rzadko np. w zbożach w okresie kłoszenia zwalcza się te szkodniki. W zbożach ozimych (również w rzepaku ozimym) problematyczna jest jesień i mszyce infekcyjne roznoszące wtedy wirusy. Jednak uprawą szczególnie zagrożoną przez mszyce są ziemniaki nasienne. W tej produkcji pierwsze uskrzydlone mszyce będące wektorami chorób wirusowych, zwalcza się interwencyjnie.
Marek Kalinowski
