Stonka składa jaja na spodniej stronie liści ziemniaka
Biorąc pod uwagę biologię rozwoju szkodnika, wkrótce samice zaczną składać na spodniej stronie liści ziemniaka jaja, a po dwóch tygodniach pojawią się pierwsze larwy. Stanie się to z dużym prawdopodobieństwem ok. połowy czerwca.
Składanie jaj w złożach po kilkadziesiąt sztuk jest rozciągnięte w czasie, a w temperaturze poniżej 12°C może być wstrzymane. W 10 do 19 dni od złożenia jaj, jak wspomniałem mniej więcej w połowie czerwca, pojawiają się larwy L1. W trakcie rozwoju trwającego 11–30 dni (zależnie od temperatury) larwy przechodzą trzy linienia. Pod koniec czerwca prawdopodobnie żer rozpoczną najbardziej łakome larwy L3 i L4. Ten atak nie oznacza końca problemów, bo w ostatnich latach coraz częściej obserwuje się, niestety, pojaw pokolenia letniego chrząszczy stonki.
Straty spowodowane przez stonkę ziemniaczaną
Straty wyrządzane przez stonkę ziemniaczaną w około 75–85% powodowane są przez żerujące larwy. Według IHAR, w odmianach wczesnych i średnio wczesnych ubytki plonów mogą wynosić 20–30%, a w warunkach powstałych gołożerów nawet 70%. Najstarsze larwy L4 po trzecim linieniu, schodzą do gleby i tam przepoczwarczają się w wyniku czego po trzech tygodniach (zwykle jest to koniec lipca i początek sierpnia) pojawiają się pierwsze chrząszcze drugiego, letniego pokolenia. Pod koniec lata chrząszcze pokolenia letniego schodzą do gleby na zimowanie.
Od czego zależy tempo rozwoju stonki ziemniaczanej i jej szkodliwość?
Tempo rozwoju stonki ziemniaczanej, jak również jej szkodliwość, są uzależnione od temperatury. Uszkodzenia powodują zarówno chrząszcze, jak i larwy. Bardzo pomocna w określaniu zagrożenia i terminu wylęgu pierwszych larw stonki ziemniaczanej jest fenologia roślin wskaźnikowych. Wyląg pierwszych larw stonki zbiega się z pełnią kwitnienia bzu czarnego, grochodrzewu, początkiem kwitnienia chabra bławatka. Masowy wyląg larw przypada na okres kwitnienia i przekwitanie lipy drobnolistnej.
Rozwojem stonki steruje temperatura. Jeżeli po ociepleniu wyjdzie część chrząszczy i zaraz nastąpi ochłodzenie, pozostałe pojawią się później. Z punktu widzenia ochrony to niekorzystne, bo rozwój stonki rozciągnie się w czasie i zabiegi chemiczne trzeba będzie powtórzyć. Prawdopodobne jest też – tak działo się w minionych sezonach – że wystąpi też drugie, letnie pokolenie stonki.
Największe szkody wyrządzają chrząszcze zimowe zaraz po wyjściu z zimowisk i przed składaniem jaj, larwy w stadium L3 i L4 oraz młode chrząszcze letniego pokolenia. Stonka ziemniaczana jest na tyle charakterystycznym szkodnikiem, że ani chrząszczy, ani larw nie można pomylić z żadnym innym. Trudności można mieć jedynie we właściwej ocenie pokoleń larw stonki. Wiek larw określa się na podstawie wymiarów puszki głowowej. Jak podają naukowcy z IOR – PIB puszka głowowa larw L1 ma wielkość od 0,5 do 0,6 mm, larw L2 – 0,8–1,0 mm, larw L3 – 1,3–1,7 mm, a larw L4 – 2,0–2,5 mm.
Jaki jest próg szkodliwości stonki ziemniaczanej?
Próg szkodliwości stonki ziemniaczanej wg zaleceń IOR – PIB to występowanie 1–2 zimujących chrząszczy na 25 roślin wczesnych odmian ziemniaka lub 10 złóż jaj na 10 roślin. Optymalnym terminem przeprowadzenia zabiegu chemicznego przeciw stonce ziemniaczanej jest okres masowego wylęgania się larw L2. Jako próg szkodliwości przyjmuje się wtedy 15 larw na jednej roślinie. W przypadku ziemniaków późnych należy też oceniać szkodliwość letniego pokolenia chrząszczy i w razie potrzeby wykonać zabieg ich zwalczania.
Ile zabiegów wykonać na stonkę ziemniaczaną?
Intensywna ochrona ziemniaków przed stonką obejmująca trzy zabiegi jest potrzebna bardzo rzadko. Jednak przy dużym nasileniu szkodnika właściwym momentem wykonania pierwszego zabiegu jest masowy pojaw chrząszczy. Wtedy drugi zabieg trzeba wykonać zazwyczaj na larwy (najczęściej w trzeciej dekadzie czerwca lub pierwszej lipca). Trzeci oprysk, o ile będzie konieczny, wykonuje się na chrząszcze pokolenia letniego (na przełomie lipca i sierpnia).
To oczywiście rzadki scenariusz, ale jeden zabieg na stonkę jest niezbędnym minimum. Powinien być wykonany na larwy po przekroczeniu progu szkodliwości w momencie masowego wylęgania się larw pokolenia L2. Szkodliwość stonki wynika z jej dużej żarłoczności, wysokiego współczynnika rozmnażania (1:400), odporności na stresy i skłonność do uodporniania się na
insektycydy.
Na co zwrócić uwagę wybierając insektycydy do ochrony ziemniaka?
Wybierając insektycydy do ochrony ziemniaka jadalnego należy zwrócić uwagę na długość okresu karencji. Przed przystąpieniem do zabiegu należy zapoznać się z treścią etykiety instrukcji stosowania środka ochrony roślin znajdującej się na opakowaniu i ściśle przestrzegać dawek, terminów i sposobów stosowania preparatów. Środkami ochrony roślin stosunkowo łatwo jest ograniczyć stonkę ziemniaczaną. A co mają robić gospodarstwa ekologiczne? Niestety, zamiast przybywać rozwiązań biologicznych na stonkę, to ich ubyło. Aktualnie w rejestrze są trzy produkty do stosowania w ekologii: NeemAzal-T/S, Spin Tor 240 SC i Spruzit Koncentart na Szkodniki EC.
Marek Kalinowski
