Dziedziczenie gospodarstwa rolnego kiedyś było ograniczone
Jak podaje Małopolska Izba Rolnicza, przy tworzeniu kodeksu cywilnego w 1964 roku ustawodawca uznał, że gospodarstwa rolne powinny podlegać szczególnym zasadom dziedziczenia. Celem było utrzymanie gospodarstw w rękach osób związanych z rolnictwem i zdolnych do prowadzenia produkcji rolnej.
Dlatego przez lata obowiązywały przepisy ograniczające krąg osób, które mogły odziedziczyć gospodarstwo rolne po zmarłym rolniku.
Kto mógł odziedziczyć gospodarstwo rolne przed 2001 rokiem?
Jak wyjaśnia adwokat Anna Tarnawska, przepisy uległy zmianie i zgodnie z art. 1059 kodeksu cywilnego, obowiązującego do dnia 14 lutego 2001, gospodarstwo rolne mogły dziedziczyć osoby, które w chwili śmierci spadkodawcy:
- stale pracują bezpośrednio przy produkcji rolnej,
- posiadają przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej,
- są małoletni lub pobierają naukę zawodu lub uczęszczają do szkół,
- albo są trwale niezdolni do pracy.
MIR podaje więc, że "dziedziczenie następowało według ustawowej kolejności, czyli w pierwszej kolejności współmałżonek i dzieci, jednakże tylko pod warunkiem, że spełniali oni kryteria opisane powyżej."
Nawet wnuki mogły wejść do dziedziczenia gospodarstwa
MIR precyzuje, że dawne przepisy przewidywały szczególne sytuacje rodzinne. Jeżeli dziecko zmarłego rolnika nie spełniało wymogów dotyczących pracy w rolnictwie, do dziedziczenia mogły wejść wnuki, ale oczywiście pod warunkiem, że same spełniały ustawowe kryteria.
Podobne zasady dotyczyły rodzeństwa spadkodawcy. Jeśli brat lub siostra nie mieli uprawnień do dziedziczenia gospodarstwa, ich dzieci mogły przejąć udział w spadku.
W praktyce prowadziło to do wielu zaskakujących sytuacji rodzinnych, szczególnie gdy postępowania spadkowe były przeprowadzane dopiero po wielu latach od śmierci właściciela gospodarstwa.
Kluczowa jest data śmierci rolnika
Jak podkreśla MIR, decydujące znaczenie ma data otwarcia spadku, czyli dzień śmierci spadkodawcy.
Jeżeli rolnik zmarł przed 14 lutego 2001 roku, nadal mogą obowiązywać stare przepisy o dziedziczeniu gospodarstw rolnych – nawet jeśli sprawa spadkowa trafia do sądu dopiero dziś.
Trybunał Konstytucyjny zmienił zasady dziedziczenia gospodarstw
Adwokat Anna Tarnawska wyjaśnia, że przełom nastąpił po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 31 stycznia 2001 roku. Sąd uznał, że szczególne ograniczenia dotyczące dziedziczenia gospodarstw rolnych są niezgodne z Konstytucją RP.
W efekcie przepisy te przestały obowiązywać dla spadków otwartych po 14 lutego 2001 roku.
Od tego momentu gospodarstwa rolne dziedziczy się już na zasadach ogólnych, czyli tak samo jak mieszkania, domy czy inne składniki majątku.
Kto dziedziczy gospodarstwo rolne obecnie?
Jak wyjaśnia adwokat, obecnie – jeśli nie ma testamentu – w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci i małżonek zmarłego.
Każdy otrzymuje równy udział w spadku, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całego majątku.
Jeżeli jedno z dzieci zmarło wcześniej, jego część przypada jego dzieciom, czyli wnukom spadkodawcy.
Gdy zmarły nie miał dzieci, do dziedziczenia powołani są małżonek oraz rodzice (małżonek dziedziczy ½, a rodzice po ¼ spadku). W określonych sytuacjach do spadku mogą wejść również brat, siostra lub dzieci rodzeństwa.
Sąd nie dzieli gospodarstwa automatycznie
Jak wskazuje MIR, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku określa jedynie udziały procentowe spadkobierców w całym majątku. Dopiero dział spadku pozwala fizycznie podzielić gospodarstwo rolne lub ustalić, kto przejmie konkretne nieruchomości. Można to zrobić u notariusza albo w odrębnym postępowaniu sądowym.
Testament może zmienić zasady dziedziczenia gospodarstwa
Opisane przepisy dotyczą wyłącznie dziedziczenia ustawowego, czyli sytuacji, gdy zmarły nie pozostawił ważnego testamentu, zaznacza adwokat Anna Tarnawska.
Testament może całkowicie zmienić kolejność dziedziczenia i wskazać konkretną osobę, która przejmie gospodarstwo rolne.
oprac. Agnieszka Sawicka na podstawie: Małopolska Izba Rolnicza, adwokat Anna Tarnawska
