Najwyższa Izba Kontroli w swoim najnowszym raporcie alarmuje, że polski system ochrony wód przed azotanami z rolnictwa jest niewystarczający. Jednym z problemów jest zbyt mała liczba kontroli gospodarstw rolnych. Zalecenie? Intensyfikacja inspekcji u rolników.
Prawie 11 tys. kontroli azotanowych w 6 lat
NIK wskazał w najnowszym raporcie, że od 2018 do 2023 r. Inspekcja Ochrony Środowiska przeprowadziła łącznie 10 653 kontroli azotanowych. Okazało się, że w 7 z 8 województw inspektorzy nie realizowali wytycznych GIOŚ, a braki kadrowe uniemożliwiały osiągnięcie minimalnej liczby sprawdzeń.
Jak podaje raport NIK, dane z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa często były niepełne, m.in. brakowało informacji o powierzchni upraw i liczbie zwierząt w gospodarstwach, co utrudniało skuteczne planowanie kontroli.
Roczna liczba kontroli azotanowych u rolników (wg opracowania własnego NIK):
- 2018 – 539 planowych, 215 pozaplanowych (754 razem).
- 2019 – 2 007 planowych, 592 pozaplanowe (2 599 razem).
- 2020 – 894 planowe, 475 pozaplanowych (1 369 razem).
- 2021 – 885 planowych, 469 pozaplanowych (1 354 razem).
- 2022 – 2 007 planowych, 518 pozaplanowych (2 525 razem).
- 2023 – 1 516 planowych, 536 pozaplanowych (2 052 razem).
Kontrole gospodarstw rolnych pod dyrektywą azotanową - co jest sprawdzane?
W ramach kontroli gospodarstw rolnych sprawdzane jest stosowanie nawozów azotowych zgodnie z planem nawożenia, przechowywanie obornika, gnojówki i pasz soczystych, a także monitoring azotanów w glebie i wodach powierzchniowych.
Inspekcje weryfikują również dokumentację nawożenia, poprawność planów nawożenia opiniowanych przez Okręgowe Stacje Chemiczno-Rolnicze oraz przestrzeganie zasad ochrony środowiska, aby ograniczyć zanieczyszczenie wód azotanami i przeciwdziałać eutrofizacji.
ARiMR inwestuje w ochronę wód
NIK podaje, że ARiMR nadzorowała dofinansowania dla rolników w ramach PROW 2014–2020, wypłacając do końca 2023 r. 59 mln euro, co stanowiło 46,5% limitu. Najczęściej finansowano rolnikom:
- Zbiorniki na gnojówkę i gnojowicę – objętość 219 836 m³.
- Płyty obornikowe – powierzchnia 109 562 m², objętość 34 785 m³.
- Maszyny do nawożenia – 2 714 szt.
- Zbiorniki i płyty na pasze soczyste – objętość 9 607 m³, powierzchnia 2 737 m².
Jakie kary dla gospodarstw rolnych w Polsce?
NIK poddał analizie gospodarstwa rolne skontrolowane przez ARiMR. Jakie są wyniki kontroli pod kątem przestrzegania dyrektywy azotanowej? Ile gospodarstw zostało objętych sankcjami? Jaka była wysokość kar finansowych? Podsumowanie wygląda następująco:
- 2018 r. – Skontrolowano 7 284 gospodarstwa, w tym 447 były z naruszeniami dyrektywy azotanowej, a sankcje nałożono na 389 gospodarstw. Łączna wartość kar wyniosła 553,2 tys. zł.
- 2019 r. – 8 030 gospodarstw było kontrolowanych, 1 020 złamało przepisy, sankcje objęły 882 gospodarstwa, co dało 1 547,6 tys. zł kar.
- 2020 r. – Liczba kontroli spadła do 3 739 gospodarstw; 566 wykazało naruszenia, 493 otrzymały sankcje, łączna wartość kar wyniosła 1 208,1 tys. zł.
- 2021 r. – Kontrolowano 4 189 gospodarstw; 569 złamało przepisy, 487 zostało ukaranych, a sankcje wyniosły 1 115,9 tys. zł.
- 2022 r. – 4 283 gospodarstwa zostały skontrolowane, 594 złamały przepisy, sankcje objęły 522 gospodarstwa, wartość kar wyniosła 1 972,9 tys. zł.
- 2023 r. – Rekordowy rok: 12 583 skontrolowane gospodarstwa, z czego 983 złamały przepisy, a sankcje objęły 786 gospodarstw. Łączna wartość kar wyniosła 2 225,1 tys. zł.
Podsumowując powyższe dane, najwięcej kar nałożono w 2023 roku: spośród 12 583 skontrolowanych gospodarstw, 983 złamały przepisy, a sankcje objęły 786 gospodarstw, co dało 2,23 mln zł kar. W poprzednich latach liczba ukaranych wahała się od 389 w 2018 r. do 522 w 2022 r., a łączna wartość kar wzrosła z 553 tys. zł do niemal 2 mln zł.
Będzie więcej kontroli gospodarstw rolnych – wnioski i zalecenia NIK
Raport NIK pokazuje, że w najbliższych latach rolnicy muszą spodziewać się zwiększonej liczby kontroli gospodarstw, bo jednym z zaleceń jest, aby wojewódzcy inspektorzy ochrony środowiska intensyfikowali kontrole stosowania programu działań azotanowych, co ma zapewnić skuteczniejszą ochronę wód przed zanieczyszczeniem azotanami.
Jak rolnik może przetrwać wzmożone kontrole?
Rolnicy w 2026 r. stają przed wyzwaniem licznych i kompleksowych kontroli, które sprawdzają wszystkie aspekty gospodarstwa korzystającego z dopłat unijnych i krajowych. Poseł Wiesław Krajewski w interpelacji skierowanej do ministra rolnictwa pisze wprost, że "Rolnicy coraz częściej wskazują, że nadmierna liczba obowiązków administracyjnych, sprawozdawczych i kontrolnych powoduje, iż więcej czasu poświęcają na wypełnianie dokumentów niż na faktyczną produkcję".
Kontrole kompleksowe
Co na to resort? Otóż MRiRW informuje, że "w odniesieniu do pytania dotyczącego kontroli podkreślenia wymaga fakt, że analogicznie, jak obciążenia biurokratyczne, czy koszty administracyjne, kwestia ta jest zróżnicowana na poziomie gospodarstwa i może się różnić między gospodarstwami".
Resort wyjaśnia też, że ARiMR prowadzi kontrole w gospodarstwach w taki sposób, aby minimalizować niedogodności dla rolników. Są to tzw. wizyty kompleksowe, które pozwalają sprawdzić wszystko jednocześnie. Wyjątkiem pozostają kontrole, które nie są możliwe do realizacji w jednym terminie, gdyż muszą być rozłączne w ciągu roku, tak aby sprawdzić, czy wszystkie zobowiązania, jakie wynikają z przepisów KE są przestrzegane.
źródła: NIK, sejm.gov.pl
oprac. Agnieszka Sawicka
