We wrześniu ubiegłego roku na Uniwersytecie w Bonn, w ramach projektu Horizon Europe, odbyła się konferencja ENAJ/EU-FarmBook „Transfer of Innovation into Agricultural Practice”. W wydarzeniu uczestniczyli przedstawiciele Komisji Europejskiej, naukowcy, dziennikarze z wielu krajów UE, producenci rolni oraz reprezentanci przedsiębiorstw prowadzących innowacyjną działalność wspierającą rolnictwo – w obszarze uprawy, hodowli i organizacji produkcji. Na zaproszenie organizatorów wzięłam udział w panelu dyskusyjnym.
Projekt EU-FarmBook
Celem projektu EU-FarmBook, realizowanego w ramach programu Horyzont Europa, jest m.in. stworzenie platformy internetowej służącej gromadzeniu i udostępnianiu wiedzy z zakresu rolnictwa i leśnictwa. Projekt zrzesza 29 jednostek z 18 krajów Unii Europejskiej i obejmuje badania prowadzone na poziomie regionalnym, krajowym oraz europejskim.
Podczas panelu dyskusyjnego, który odbył się na początku konferencji 22 września 2025 r., uczestnicy omawiali sposoby skutecznego wdrażania innowacji do praktyki rolniczej, odpowiadając również na pytania związane z tym zagadnieniem.
Oprócz panelu zaprezentowano 16 spin-offów i start-upów oferujących innowacyjne rozwiązania oraz produkty dla sektora rolno-spożywczego i leśnictwa, a także projekty badawcze realizowane często we współpracy naukowców i praktyków. Na szczególną uwagę zasługiwały różnorodne zastosowania dronów w rolnictwie oraz przy zalesianiu gruntów rolnych.
Uczestnicy mieli także okazję zapoznać się z badaniami prowadzonymi w Campus Klein-Altendorf – jednostce Uniwersytetu w Bonn, koncentrującej się na zagadnieniach związanych z uprawą roślin.
W kolejnych dniach uczestnicy konferencji mogli poznać badania oraz wyniki prac prowadzonych w Campus Klein-Altendorf. Prezentacje obejmowały m.in. nowe gatunki roślin bardziej odporne na zmiany klimatu oraz nowoczesne konstrukcje robotów wykorzystywanych w rolnictwie precyzyjnym.
Organizatorzy umożliwili również bezpośrednie poznanie innowacyjnych rozwiązań stosowanych w niemieckich gospodarstwach rolnych. Uczestnicy odwiedzili m.in. dużą farmę agrofotowoltaiczną, która pozwala na jednoczesną uprawę sadu, produkcję i magazynowanie energii ze źródeł odnawialnych, ochronę roślin przed nadmiernym nasłonecznieniem oraz ich nawadnianie. Program obejmował także wizyty w biogazowniach oraz prezentację uprawy miskantusa na cele energetyczne.
Farmy agrofotowoltaiczne w Niemczech
Warto wspomnieć o farmie agrofotowoltaicznej w Niemczech – Farm Johannes and Christian Nachtwey – której właściciele specjalizują się przede wszystkim w prowadzeniu ekologicznego gospodarstwa sadowniczego produkującego jabłka i gruszki. We współpracy z Instytutem Badawczym Fraunhofer realizują oni pilotażowy system Agri-PV, umożliwiający uprawę owoców w sposób przyjazny dla klimatu.
Panele fotowoltaiczne instalowane są nad drzewami oraz uprawami rocznymi, dzięki czemu możliwe jest jednoczesne prowadzenie produkcji rolnej i wytwarzanie energii ze źródeł odnawialnych. Rozwiązanie to chroni uprawy przed upałem, promieniowaniem UV, gradem oraz intensywnymi opadami. Dodatkowo system wyposażony jest w instalacje retencyjne, które pozwalają na magazynowanie wody i jej późniejsze wykorzystanie. W efekcie poprawia się jakość plonów, zmniejsza zapotrzebowanie na nawadnianie, a także możliwe jest wykorzystanie istniejącej infrastruktury, co ogranicza koszty inwestycyjne i emisje.
W gospodarstwie działa również magazyn energii, który zasila wykorzystywane maszyny, w tym ciągniki sadownicze oraz kombajny do zbioru owoców.
Niemcy stają się jednym z pionierów agrofotowoltaiki w Europie, co wynika m.in. z planów osiągnięcia 80% udziału odnawialnych źródeł energii w produkcji energii elektrycznej do 2030 r. oraz zwiększenia mocy instalacji fotowoltaicznych z 215 GW do 400 GW do 2040 r. Agrofotowoltaika stanowi istotne rozwiązanie konfliktu między wykorzystaniem gruntów rolnych a produkcją energii. Systemy Agri-PV mogą być stosowane w różnych obszarach rolnictwa – od upraw warzyw po wypas zwierząt – a dodatkowe przychody z energii oraz niższe koszty jej zużycia wspierają opłacalność gospodarstw. Co więcej, gleby objęte takimi systemami często wykazują lepsze zatrzymywanie wilgoci i mniejszą ekspozycję na intensywne nasłonecznienie, co sprzyja ich wydajności. Inwestycje tego typu są również często wspierane przez krajowe programy dotacyjne w Niemczech.
Uprawy miskantusa
W ramach Campus Klein-Altendorf Uniwersytetu w Bonn prowadzone są badania nad nowymi odmianami miskantusa – rośliny, która zyskuje szczególne znaczenie we współczesnym rolnictwie. Uprawa ta może przeciwdziałać erozji gleby i ograniczać skutki powodzi na terenach zagrożonych, a jednocześnie znajduje szerokie zastosowanie: jako biomasa, ściółka w hodowli koni, surowiec dla przemysłu chemicznego czy podłoże do uprawy truskawek.
W ramach wydarzenia FarmBook uczestnicy odwiedzili także gospodarstwo Gerda Möhrena w miejscowości Bengen (powiat Ahrweiler, Nadrenia-Palatynat), położone około 30 km na południe od Bonn. Na powierzchni ok. 8 ha prowadzona jest tam uprawa miskantusa, wykorzystywana m.in. do ochrony przeciwpowodziowej i przeciwdziałania erozji.
Punktem wyjścia dla tych działań były obserwacje z 2016 r., kiedy podczas intensywnych opadów zauważono, że obszary porośnięte miskantusem na zboczach skutecznie spowalniają spływ wód powierzchniowych. Stało się to impulsem do uruchomienia finansowanego przez Unię Europejską projektu MisKaRe.
Rolnik z Bengen uprawia miskantus od ponad 10 lat i wykorzystuje go głównie jako ściółkę dla zwierząt przeznaczoną na sprzedaż. Jak podkreśla, uprawa ta przynosi wyższe dochody niż pszenica, a jednocześnie wspiera ochronę środowiska i ogranicza ryzyko powodzi. W ramach projektu prowadzone są również badania nad wykorzystaniem miskantusa jako źródła biomasy.
Badania wskazują, że miskantus charakteryzuje się wysoką zdolnością do pochłaniania dwutlenku węgla oraz magazynowania węgla w glebie. Roślina osiąga wysokość 3–4 metrów i może być uprawiana nawet przez 20 lat. Początkowo wymaga jednak większych nakładów finansowych związanych z zakupem sadzonek, co sprawia, że w Polsce nie jest jeszcze powszechnie uprawiana, choć istnieją już pierwsze plantacje.
Znacznie większą popularnością cieszy się w Niemczech – w 2022 r. areał upraw wynosił około 4600 hektarów, z czego blisko 1300 hektarów znajdowało się w Bawarii.
Równolegle, obok projektów związanych z miskantusem, rolnicy z tego regionu coraz częściej wdrażają rozwiązania cyfrowe, takie jak stacje pogodowe instalowane w ramach projektu „Cyfryzacja danych klimatycznych na przykładzie południowej części doliny Renu (DigiKliMap)”. Jest to odpowiedź na nasilające się ekstremalne zjawiska pogodowe – susze, przymrozki oraz intensywne opady – które coraz silniej wpływają na produkcję rolną.
W celu wsparcia producentów powstała cyfrowa sieć stacji pogodowych i czujników gleby, dostarczająca precyzyjnych danych klimatycznych i umożliwiająca lepsze zarządzanie uprawami.
Nowoczesne gospodarstwo rolne hodowlane z biogazowniami
Uczestnicy wyjazdu w ramach FarmBook mieli również okazję odwiedzić nowoczesne gospodarstwo rolne prowadzone przez rodzinę Lüpschen. Jego działalność koncentruje się przede wszystkim na hodowli bydła – utrzymywanych jest tam ponad 240 krów mlecznych wraz z potomstwem, co łącznie daje niemal 500 zwierząt. Dojenie odbywa się z wykorzystaniem robotów udojowych, co znacząco usprawnia pracę i zwiększa efektywność produkcji.
Gospodarstwo obejmuje około 260 ha gruntów rolnych, a pasza dla zwierząt w niemal całości produkowana jest na miejscu. Istotnym elementem jego funkcjonowania jest także biogazownia, w której wykorzystuje się gnojowicę, obornik oraz odpady z produkcji spożywczej. Wytwarzana energia cieplna trafia za pośrednictwem sieci ciepłowniczej do lokalnej społeczności – korzysta z niej ponad 30 firm, a także m.in. kościół i restauracje.
Niemieckie regulacje umożliwiają również bezpośrednie dostarczanie energii elektrycznej z biogazowni do mieszkańców, którzy rozliczają się na podstawie wskazań liczników.
Właściciele gospodarstwa angażują się ponadto w rozwój hodowli genomowej. Wspólnie z holenderskim partnerem powołali spółkę Genesland GmbH, zajmującą się m.in. selekcją genomową, globalnym marketingiem zwierząt i nasienia oraz współpracą w zakresie wykorzystania laboratoriów, stacji dawców i nowoczesnych metod oceny wartości hodowlanej.
Gospodarstwo rodzinne ze sklepem, kawiarnio-restauracją i zwierzętami
Gospodarstwo Bauerngut Schiefelbusch prowadzone jest przez rodzinę Trimborn – rodziców, Alberta i Helgę, oraz ich syna Andreasa. Od ponad 40 lat koncentrują się oni na produktach regionalnych, marketingu bezpośrednim oraz działalności agroturystycznej, którą dziś uzupełnia także kawiarnio-restauracja działająca na terenie gospodarstwa.
Zarówno ze sklepu wiejskiego, jak i restauracji można obserwować zwierzęta gospodarskie – m.in. gęsi, kury i konie – co stanowi dużą atrakcję, szczególnie dla dzieci. W gospodarstwie znajdują się również sale przeznaczone na organizację uroczystości rodzinnych oraz wydarzeń biznesowych, takich jak konferencje.
Gospodarstwo Schiefelbusch dostarcza swoje produkty, w tym jajka, także do dużych sieci handlowych. W sklepie dostępnych jest około 200 produktów własnych i regionalnych, a rocznie odwiedza go około 30 000 klientów. Na stronie internetowej regularnie publikowane są aktualności dotyczące działalności gospodarstwa i sklepu, a także przepisy kulinarne autorstwa Helgi Trimborn, pochodzące z jej książki kucharskiej.
Właściciele gospodarstwa zostali wielokrotnie wyróżnieni prestiżowymi nagrodami. Andreas Trimborn otrzymał m.in. CeresAward 2017 w kategorii „Menedżer”, natomiast Helga Trimborn została uhonorowana tytułem Przedsiębiorczyni Roku podczas Niemieckiego Dnia Kobiet Wiejskich w Magdeburgu. Kawiarnia funkcjonująca na terenie gospodarstwa uzyskała najwyższy certyfikat jakości przyznawany przez Izbę Rolniczą Nadrenii Północnej-Westfalii – pięć „Złotych Filiżanek Kawy”.
Przedstawione przykłady pokazują, że nowoczesne rolnictwo coraz skuteczniej łączy innowacje technologiczne z troską o środowisko i opłacalność produkcji. Wymiana wiedzy i doświadczeń, jak w ramach projektu FarmBook, odgrywa kluczową rolę w upowszechnianiu rozwiązań odpowiadających na wyzwania współczesnego rolnictwa.
dr hab. Aneta Suchoń, prof. UAM
