Projekt skupia 17 partnerów z 11 krajów, w tym z Europy, USA i Kenii. Liderem konsorcjum jest hiszpańska firma farmaceutyczna Hipra, a kluczową rolę w pracach badawczych odgrywa Państwowy Instytut Weterynaryjny w Puławach. Celem tej współpracy jest stworzenie szczepionek, które będą nie tylko skuteczne, ale przede wszystkim bezpieczne do komercyjnego stosowania.
Modyfikacje genetyczne i kontrola replikacji wirusa ASF
Dotychczasowe badania koncentrowały się głównie na żywych szczepionkach atenuowanych (LAV), które choć wywołują silną odporność, budzą obawy o bezpieczeństwo. Szczepionka może sama wywołać chorobę. Poza tym wirus szczepionkowy może zmutować i odzyskać zjadliwość. Istnieje też ryzyko transmisji wirusa szczepionkowego na inne zwierzęta i niekontrolowanego rozprzestrzeniania.
VAX4ASF proponuje rozwiązanie oparte na szczepionkach o ograniczonej replikacji. Dzięki precyzyjnej inżynierii genetycznej naukowcy modyfikują wirusa tak, aby nie mógł on ukończyć swojego cyklu życiowego w organizmie gospodarza (in vivo), ma ograniczoną zdolność namnażania się w organizmie zwierzęcia, co eliminuje ryzyko niekontrolowanego rozprzestrzeniania się wirusa, przy jednoczesnym zachowaniu silnej stymulacji układu odpornościowego. Wirus zachowuje zdolność do ekspresji kluczowych antygenów, co pozwala układowi odpornościowemu nauczyć się rozpoznawania zagrożenia bez ryzyka pełnej infekcji.
Trzeba rozróżnić świnie szczepione od chorych na ASF
Jedną z największych barier w stosowaniu szczepionek przeciwko afrykańskiemu pomorowi świń jest brak możliwości odróżnienia zwierząt zaszczepionych od zakażonych naturalnie. Dlatego równolegle w ramach projektu VAX4ASF opracowywane są narzędzia diagnostyczne (specjalistyczne testy DIVA – Differentiating Infected from Vaccinated Animals), pozwalające odróżnić zwierzęta zaszczepione od tych, które przebyły naturalne zakażenie. Jest to niezbędne, aby kraje mogły bezpiecznie handlować żywcem i mięsem z regionów, w których prowadzone są szczepienia, a są wolne od ASF. Tworzone są również procedury jakościowe i logistyczne, aby umożliwić szybkie wdrożenie szczepionki po jej zatwierdzeniu.
Jak wirus ASF oszukuje system?
Badania w ramach VAX4ASF pozwoliły lepiej zrozumieć, dlaczego ASFV jest tak groźny. Wirus atakuje makrofagi, czyli komórki, które powinny go zwalczać, i wykorzystuje je do własnej replikacji. Dodatkowo blokuje wydzielanie interferonów typu I, czyli cząsteczek wczesnego ostrzegania organizmu. Projekt ma na celu zidentyfikowanie antygenów, które pozostają niezmienne w różnych szczepach wirusa, co pozwoli stworzyć szczepionkę skuteczną przeciwko wielu wariantom ASFV. Zamiast szukać rozwiązań dla pojedynczych szczepów, wyszukuje się fragmenty wirusa (epitopy), które są wspólne dla różnych wariantów europejskich. Dzięki temu szczepionka ma zapewniać długotrwałą i krzyżową ochronę, która wymaga nie tylko przeciwciał, ale przede wszystkim aktywacji specjalistycznych komórek układu odpornościowego, które potrafią identyfikować i usuwać już zakażone komórki.
Perspektywy dla szczepionek i kolejne kroki
W ciągu pierwszych miesięcy trwania projektu naukowcy poczynili znaczące postępy w pracach nad potencjalnymi szczepionkami przeciwko ASF. Obecnie trwają przygotowania do badań na zwierzętach, które zweryfikują skuteczność opracowanych kandydatów na szczepionki w kontrolowanych warunkach.
Choć do masowej produkcji jeszcze daleka droga, równolegle z badaniami naukowymi przygotowywane są fundamenty pod przyszłą produkcję na dużą skalę oraz schematy działań epidemiologicznych, które pomogą wdrożyć szczepienia zarówno w gospodarstwach, jak i w populacjach dzików. Sukces VAX4ASF oznaczać będzie nie tylko ochronę zwierząt, ale także wzmocnienie bezpieczeństwa żywnościowego całej Europy.
Dominika Stancelewska
