Presja na ograniczanie antybiotyków oraz potrzeba poprawy efektywności wykorzystania składników pokarmowych sprawiają, że rolnicy sięgają po różne rozwiązania żywieniowe. Jednym z nich są fermentowane surowce paszowe. Odpowiednio zastosowane mogą poprawić strawność białka i energii, stabilizować mikrobiotę jelitową oraz przełożyć się na lepsze przyrosty i mniejsze zużycie paszy na kilogram przyrostu.
Nie tylko probiotyki dodawane do pasz wpływają znacząco na zdrowotność świń, ale również te wytworzone w czasie fermentacji. Fermentacja to proces mikrobiologiczny, w którym wyselekcjonowane drobnoustroje (najczęściej bakterie kwasu mlekowego, drożdże lub Bacillus spp.) przekształcają składniki surowca, głównie węglowodany, w kwasy organiczne, enzymy i metabolity bioaktywne pomagające w utrzymaniu dobrego zdrowia jelit. Systemy żywienia świń na mokro umożliwiają poddanie paszy w sposób kontrolowany wstępnej fermentacji.
Na czym polega fermentacja pasz
Fermentacja podwyższa wartość pokarmową roślinnych surowców białkowych i poprawia bezpieczeństwo pasz, gdyż eliminuje szkodliwe mykotoksyny. Zastosowanie fermentowanych produktów białkowych może ograniczyć występowanie patogennych drobnoustrojów w układzie pokarmowym zwierząt, dlatego produkty te mogą być elementem poprawy zdrowia świń przy ograniczaniu stosowania antybiotyków.
Efektem procesu jest obniżenie pH (najczęściej do poziomu 3,8–4,5), zwiększenie koncentracji kwasu mlekowego, octowego i innych krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), częściowa hydroliza białek i polisacharydów nieskrobiowych (NSP), redukcja czynników antyżywieniowych. Żywienie płynną paszą fermentowaną stymuluje wzrost bakterii probiotycznych i powstawanie krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych. Mikroorganizmy pochodzące z fermentowanej paszy płynnej są odpowiedzialne za ochronę nabłonka jelitowego i zapewnienie jego ciągłości oraz stanowią barierę dla bakterii chorobotwórczych. Z kolei obecność kwasów organicznych, jak octowy czy mlekowy, wpływa na właściwe odżywienie komórek nabłonka jelitowego i prawidłowy ich podział, sprzyja też redukcji szkodliwych patogenów, gównie salmonelli. Szerokie spektrum bioaktywnych składników paszy fermentowanej o dużym potencjale działania przeciwdrobnoustrojowego może stanowić skuteczną metodę zapobiegania schorzeniom układu pokarmowego.
Zastosowanie żywienia na mokro wpływa na poprawę wyników produkcyjnych, co należy przypisać większej smakowitości paszy płynnej, wykorzystaniu działania korzystnych bakterii i enzymów w środowisku mokrym jeszcze przed podaniem karmy, zwiększonemu pobraniu wody przez zwierzęta oraz poprawie strawności składników.
Dobre dla kondycji loch
Proces fermentacji można wykorzystać nie tylko w żywieniu świń na mokro. Badania pokazują, że zboża lub komponenty białkowe poddane fermentacji i skarmiane w formie suchej także wykazują wyższą wartość odżywczą. Przeprowadzone doświadczenia pokazały pozytywny wpływ karmienia fermentowanymi mieszankami paszowymi z udziałem kukurydzy i śruty sojowej oraz bakterii Bacillus subtilis i Enterococcus faecium na wydajność loch karmiących i prosiąt. Pasze te zwiększyły przyrosty i wagę odsadzonych prosiąt oraz zredukowały odsetek biegunek u osesków. Mniejszy był ubytek tkanki tłuszczowej u loch pomimo większej produkcji mleka przez maciory. Skrócił się również czas od odsadzenia do wystąpienia rui u loch.
Na podstawie wyników stwierdzono, że udział surowca fermentowanego miał pozytywny wpływ na zdrowie loch, głównie pierwiastek i ich prosiąt, czego dowodem było zwiększenie zawartości składników mineralnych, takich jak fosfor, wapń i żelazo we krwi. Spowodował także korzystne zmiany w poziomie metabolizmu kostnego u loch w okresie ciąży. Wykorzystanie fermentowanych śrut sojowej oraz rzepakowej redukuje stany zapalne jelit oraz liczbę patogennych bakterii. Wprowadzenie takich komponentów białkowych do mieszanek paszowych dla warchlaków wpływa korzystnie na trawienie i odporność zwierząt.
Fermentowane śruty
Proces fermentacji śruty sojowej zmniejsza stężenie inhibitorów proteaz i zwiększa dostępność aminokwasów. Poddanie śruty rzepakowej fermentacji i działaniu mikroorganizmów, które jako źródło enzymów mogą skutecznie hydrolizować białko rzepaku, a przede wszystkim rozkładać substancje antyżywieniowe, pozwala zwiększyć udział rzepaku w mieszankach bez pogorszenia wyników. Fermentacja redukuje ilość glukozynolanów i poprawia smakowitość surowca. Wpływając na rozkład strukturalny ścian komórkowych, wzmacnia syntezę różnych związków bioaktywnych, przede wszystkim przeciwutleniaczy. Dzięki fermentowanej śrucie rzepakowej można korzystnie modyfikować skład mikroflory jelit, zwiększyć powierzchnię chłonną jelita cienkiego (kosmki i krypty) i poprawić efekty produkcyjne zwierząt.
Prosięta pobierające pasze na bazie sfermentowanej śruty rzepakowej i fermentowanych nasion rzepaku z udziałem bakterii Ascophylum nodosonum osiągały lepsze wyniki produkcyjne niż prosięta żywione paszą zawierającą dużą ilość tlenku cynku. Ponadto zwierzęta charakteryzowały się lepszym rozwojem błony śluzowej okrężnicy i mniejszym nasileniem stanów zapalnych jelit. Fermentowana poekstrakcyjna śruta rzepakowa miała bezpośredni wpływ na redukcję patogenów w układzie pokarmowym prosiąt.
Fermentowane zboża
Ze względu na korzystny skład chemiczny ziarno owsa nagiego z powodzeniem może zastępować jęczmień i kukurydzę w żywieniu trzody chlewnej. Zalecany jest także w żywieniu zwierząt wykorzystywanych do rozrodu, gdyż zawiera znaczny udział witaminy E. Jednak owies jest rzadko stosowany w pa-
szach dla świń ze względu na niską strawność i wartość energetyczną. Po obłuskaniu staje się cenną paszą, a doświadczenia pokazały, że żywienie prosiąt odsadzonych fermentowanym owsem ma korzystny wpływ na ich wzrost, strawność składników odżywczych paszy i równowagę mikroorganizmów w jelitach. Taki owies pomaga zminimalizować problemy związane z biegunkami u odsadzonych prosiąt. Działa również łagodząco na jelita loch, co pomaga zapobiegać zaparciom w okresie ciąży i porodu.
Przeprowadzone badanie na odsadzonych prosiętach żywionych paszą z fermentowanym owsem pokazało, że miały one większą liczbę bakterii Lactobacillus w jelicie cienkim i mniejszą liczbę Escherichia coli w porównaniu z prosiętami karmionymi niefermentowanym owsem. Fermentowane surowce zawierają probiotyki, które w odchowie prosiąt poprawiają szczelność błony śluzowej jelit, stwarzają konkurencyjność dla bakterii patogennych i produkują kwasy organiczne. Wytwarzają szereg enzymów, które wspomagają pracę układu trawiennego, poprawiając strawność składników pokarmowych. Ponadto wzmacniają system odpornościowy organizmu i zabezpieczają przewód pokarmowy przed zakażeniami.
Wpływ na morfologię jelit świń
Fermentowane komponenty działają jak naturalne regulatory środowiska jelitowego. Obniżone pH w treści pokarmowej ogranicza namnażanie bakterii patogennych (np. Escherichia coli, Salmonella), a jednocześnie sprzyja rozwojowi korzystnej mikroflory. Żywienie fermentowaną paszą zwiększa dostępność składników odżywczych, bowiem w procesie fermentacji dochodzi do częściowej hydrolizy białek do peptydów i wolnych aminokwasów. Efektem jest lepsza strawność jelitowa aminokwasów, mniejsza ilość niestrawionego białka trafiającego do jelita grubego (a więc mniejsze ryzyko fermentacji gnilnej) oraz ograniczenie emisji amoniaku z odchodów. Badania wskazują, że stosowanie fermentowanych komponentów może zwiększać wysokość kosmków jelitowych, poprawiać stosunek kosmków do krypt i wspierać regenerację nabłonka jelitowego po stresie odsadzania. To przekłada się bezpośrednio na lepsze wykorzystanie składników pokarmowych.
Oprócz fermentowanych surowców w paszach dla trzody chlewnej stosuje się też postbiotyki – metabolity bakterii fermentacyjnych, probiotyki wytwarzane w procesie fermentacji, drożdże i ich frakcje (MOS, β-glukany) oraz enzymy pochodzenia fermentacyjnego (ksylanazy, fitazy, proteazy). Szczególnie enzymy poprawiają rozkład polisacharydów nieskrobiowych i fitynianów, zwiększając dostępność fosforu i energii metabolicznej. Substancje należące do pre- i probiotyków od lat są z powodzeniem stosowane jako składniki diety. Podobnie jak fermentowane surowce, ułatwiają trawienie i wchłanianie substancji odżywczych oraz poprawiają florę bakteryjną jelit. Przy prawidłowym ich stosowaniu można zaobserwować poprawę przyrostów dziennych, obniżenie współczynnika wykorzystania paszy (FCR), zmniejszenie śmiertelności i częstości biegunek u prosiąt, poprawę wyrównania partii świń, lepszą kondycję loch w okresie laktacji. Najsilniejsze efekty notuje się w okresie odsadzania, w stadach z problemami jelitowymi oraz przy ograniczeniu stosowania antybiotyków.
Fermentacja a ograniczenie antybiotyków u trzody
Nieprawidłowo prowadzona fermentacja może prowadzić do rozwoju niepożądanej mikroflory i strat składników pokarmowych. Ważna jest kontrola procesu fermentacji, a jego skuteczność zależy od temperatury, czasu, użytych szczepów mikroorganizmów, jakości surowca wyjściowego, stabilności produktu i właściwego zbilansowania dawki pokarmowej.
W dobie restrykcji antybiotykowych fermentowane komponenty mogą jednak być elementem strategii redukcji zużycia leków. Poprawa stabilności mikrobiologicznej paszy i środowiska jelitowego zmniejsza presję patogenów, co ogranicza konieczność interwencji leczniczych. Nie zastępują bioasekuracji ani zarządzania stadem, ale stanowią ważny element profilaktyki żywieniowej. W produkcji trzody chlewnej przewagę zyskują bowiem rozwiązania zwiększające efektywność metaboliczną zwierząt. Fermentacja, jako narzędzie poprawy strawności, zdrowia jelit i stabilności wyników wpisuje się w ten kierunek.
Dominika Stancelewska
