Małe gospodarstwa w trudnej sytuacji
Poseł Wiesław Krajewski w interpelacji dotyczącej sytuacji ekonomicznej i perspektyw rozwoju małych gospodarstw rodzinnych w Polsce podkreśla, że kondycja tych gospodarstw stale się pogarsza. Zwraca uwagę m.in. na spadek liczby najmniejszych gospodarstw, rosnącą koncentrację produkcji oraz przewagę ekonomiczną dużych podmiotów.
Ministerstwo w odpowiedzi potwierdza te trendy, dodając, że system wsparcia – szczególnie dopłaty bezpośrednie – nadal odgrywa kluczową rolę w utrzymaniu dochodów najmniejszych gospodarstw. Dla wielu rolników to właśnie te środki decydują, czy gospodarstwo dalej funkcjonuje.
Spadek liczby małych gospodarstw w Polsce – dane resortu rolnictwa
Resort rolnictwa podaje, że w 2023 roku łączna liczba gospodarstw w Polsce była niemal o 19% mniejsza niż w 2010 r. Najbardziej spadła liczba najmniejszych gospodarstw – do 5 ha – z 831,4 tys. do 622,6 tys., czyli o ponad 25%. Mimo zmniejszenia udziału w strukturze o ponad 4 punkty procentowe, te gospodarstwa nadal stanowią ponad połowę wszystkich jednostek rolnych w kraju.
Jakie programy wsparcia dla małych gospodarstw i ilu rolników z nich korzystało?
Poseł Wiesław Krajewski w interpelacji zwrócił uwagę, że małe gospodarstwa rodzinne tracą na znaczeniu, a rolnicy sygnalizują pogarszającą się opłacalność produkcji, rosnące koszty i trudniejszy dostęp do środków inwestycyjnych. W jego ocenie potrzebna jest spójna polityka wspierająca najmniejsze gospodarstwa.
W odpowiedzi wiceminister rolnictwa Małgorzata Gromadzka wskazała konkretne instrumenty wsparcia, z których mogą korzystać rolnicy. Najważniejsze dla małych gospodarstw to płatności bezpośrednie (w tym uproszczona płatność dla małych gospodarstw), płatność redystrybucyjna do 30 ha. Poza tym, ekoschematy. A także:
- Płatność dla małych gospodarstw (zastępuje pozostałe rodzaje płatności bezpośrednich, dla najmniejszych gospodarstw, do 5 ha, w znacznie uproszczonej formie, niewymagającej spełnienia wszystkich warunków określonych dla innych płatności bezpośrednich. Jak podkreśla resort, "w przypadku gospodarstw, które nie korzystałyby z ekoschematów wysokość wsparcia jest wyższa".
- Interwencja typu inwestycyjnego „Rozwój małych gospodarstw” w ramach PS WPR 2023–2027, skierowana do rolników posiadających gospodarstwa rolne o wielkości ekonomicznej mniejszej niż 25 tys. euro. Wsparcie jest przyznawane w formie ryczałtu, na realizację biznesplanu, w którym określa się koszty operacji. Płatność ryczałtowa jest wypłacana w dwóch ratach. Wysokość ryczałtu (maksymalnie 85 % kosztów operacji) wynosi: 120 tys. zł – dla gospodarstw rozpoczynających działalność w zakresie wprowadzania produktów na rynek w ramach tzw. krótkiego łańcucha dostaw (rolniczy handel detaliczny, sprzedaż bezpośrednia, dostawy bezpośrednie) oraz dla gospodarstw prowadzących produkcję ekologiczną lub 100 tys. zł – dla pozostałych gospodarstw.
Co istotne, aktualnie nie planuje się naboru wniosków w interwencji I.10.5. „Rozwój małych gospodarstw”. Ale, jak wyjaśnia resort, "wykorzystanie środków w omawianej interwencji jest monitorowane i jeśli będą takie możliwości (np. w związku z tzw. oszczędnościami środków z poprzednich naborów), to potencjalnie można zaplanować kolejny naborów".
Ministerstwo wspomina również o wcześniejszym wsparciu z PROW 2014–2020.
Jak wynika z danych przedstawionych przez resort, liczba beneficjentów płatności dla małych gospodarstw wynosiła:
- w 2023 r. – ok. 192,3 tys.,
- w 2024 r. – ok. 210,2 tys.,
- w 2025 r. – ok. 509 tys. wniosków (dane jeszcze nieostateczne).
Z kolei w ramach interwencji „Rozwój małych gospodarstw” podpisano ponad 6 tys. umów, a wypłaty trafiły do ponad 5,5 tys. rolników. W poprzednim PROW wsparcie otrzymało 69 tys. gospodarstw. Natomiast w PS WPR 2023-2027 w ramach interwencji I.10.5 „Rozwój małych gospodarstw” do dnia 8 marca br. zawarto 6 094 umowy na kwotę 629,36 tys. zł, podaje resort.
Ile wynosi wsparcie dla małego gospodarstwa?
To jedno z kluczowych pytań, które stawia poseł Krajewski. Chodzi o realny poziom pomocy przypadający na gospodarstwo. Z danych przedstawionych przez wiceminister Gromadzką wynika, że:
Średnie wsparcie w płatnościach dla małych gospodarstw wynosi:
- 2023 r. – ok. 2,75 tys. zł,
- 2024 r. – ok. 2,54 tys. zł,
- 2025 r. – ok. 2,5 tys. zł (szacunek).
To wsparcie dochodowe, które, jak podkreśla ministerstwo, ma duże znaczenie, bo w wielu małych gospodarstwach dopłaty stanowią nawet 40–50% dochodu.
Natomiast znacznie wyższe środki dostępne są w programach inwestycyjnych:
- PROW 2014–2020 – 60 tys. zł na gospodarstwo,
- PS WPR 2023–2027 „Rozwój małych gospodarstw” – średnio ok. 103 tys. zł,
- maksymalnie do 120 tys. zł (np. przy sprzedaży bezpośredniej lub produkcji ekologicznej).
Jakie formy wsparcia są dziś najważniejsze dla małych gospodarstw?
Z odpowiedzi resortu wynika, że wsparcie dla najmniejszych gospodarstw opiera się na kilku filarach.
Po pierwsze – dopłaty bezpośrednie, które stabilizują dochody i często decydują o utrzymaniu gospodarstwa.
Po drugie – wsparcie inwestycyjne, które ma poprawić konkurencyjność i zachęcić rolników do zmiany profilu produkcji, np. w kierunku sprzedaży bezpośredniej.
Po trzecie – dodatkowe instrumenty, jak ekoschematy czy płatności powiązane z produkcją.
Czy będą nowe programy tylko dla małych gospodarstw?
Poseł Krajewski pyta, czy planowane są nowe instrumenty dedykowane wyłącznie małym gospodarstwom rodzinnym. W odpowiedzi wiceminister Małgorzata Gromadzka zaznaczyła, że obecnie nie ma jeszcze konkretnych decyzji, ale trwają prace nad nową perspektywą WPR na lata 2028–2034.
Jak podkreśliło ministerstwo, planowane jest dalsze wsparcie mniejszych gospodarstw, a pomoc ma obejmować zarówno dopłaty, jak i inwestycje. Rozwiązania będą dopasowywane do różnych typów gospodarstw rodzinnych. "Decyzje MRiRW dotyczące konkretnego charakteru wsparcia będą podejmowane w późniejszym terminie, ponieważ prace dotyczące okresu 2028-2034 dopiero się rozpoczęły", czytamy w odpowiedzi.
źródło: sejm.gov.pl
oprac. Agnieszka Sawicka
