Ile litrów ropy jest w litrze mleka?
Odpowiedź na pytanie, ile litrów ropy jest w litrze mleka można ująć w prostym, obrazowym przeliczeniu, które dobrze pokazuje skalę zależności mleczarstwa od energii. Przy cenie ropy na poziomie od 80 do 100 dolarów za baryłkę, czyli około 0,50–0,65 dolara za litr surowca, oraz przy założeniu, że wyprodukowanie jednego litra mleka wymaga energii odpowiadającej zużyciu 0,05–0,1 litra paliwa, otrzymujemy ciekawy punkt odniesienia. Oznacza to, że sama energia zawarta w paliwie wykorzystanym w produkcji odpowiada obecnie wartości około 0,5–1 litra mleka. Innymi słowy, jedna baryłka ropy zawierająca około 159 litrów napędza produkcję od kilkuset do nawet tysiąca litrów mleka, w zależności od intensywności produkcji, poziomu mechanizacji i udziału pasz zewnętrznych. To uproszczone porównanie dobrze pokazuje, że choć mleko powstaje w oborze, to znaczna część realnych kosztów produkcji zaczyna się znacznie wcześniej, m.in. na globalnym rynku energii.
Kryzys naftowy z 1973 roku
Pierwszym momentem, który dosadnie uwidaczniał skalę tej zależności, był kryzys naftowy z 1973 roku. W ciągu kilku miesięcy ceny ropy wzrosły niemal czterokrotnie. W Europie Zachodniej koszty produkcji mleka wzrosły średnio o 15–20%, a rządy zaczęły sięgać po środki nadzwyczajne. W Holandii wprowadzono tzw. "niedziele bez samochodów", a w Niemczech ograniczano sprzedaż paliw i ich zużycie poprzez regulacje administracyjne. W praktyce oznaczało to formę racjonowania. Nie zawsze było ono formalne, ale realnie odczuwalne. Transport mleka i pasz był podporządkowany priorytetom, a rolnicy musieli planować każdy przejazd. We Francji zdarzało się, że odbiór mleka był opóźniany, co zwiększało presję na gospodarstwa dysponujące ograniczoną infrastrukturą chłodniczą.
Zależność produkcji mleka o energii
W kolejnych dekadach zależność od energii systematycznie rosła. Intensyfikacja produkcji w ramach Wspólnej Polityki Rolnej zwiększyła wydajność stad, ale równocześnie podniosła zapotrzebowanie na paliwa i prąd. W krajach takich jak Dania czy Irlandia energia stanowi dziś od 20 do 30% kosztów operacyjnych gospodarstw mlecznych. Oznacza, że każda zmiana na rynku paliw ma natychmiastowe przełożenie na opłacalność produkcji. Kolejny silny wstrząs przyszedł w 2008 roku, gdy ceny ropy osiągnęły rekordowy poziom około 147 dolarów za baryłkę. W wielu krajach UE koszty paliwa wzrosły w ciągu jednego sezonu o 40 do 60%. Choć nie wprowadzono formalnego racjonowania, pojawiły się ograniczenia dostępności i presja na oszczędzanie. W Francji protesty rolników zwracały uwagę na rosnące koszty produkcji mleka, które wyprzedzały ceny skupu. W praktyce część gospodarstw ograniczała prace polowe do minimum oraz odkładała niektóre zabiegi agrotechniczne.
Kryzys energetyczny po 2022 roku
Jeszcze większą skalę miał kryzys energetyczny po 2022 roku wywołany inwazją Rosji na Ukrainę. W Europie nie doszło do powszechnego racjonowania paliw wprost, ale w wielu krajach pojawiły się elementy zarządzania popytem, jak ograniczenia zużycia energii, programy oszczędnościowe czy priorytetyzacja dostaw dla wybranych sektorów. Swoją drogą wtedy uznano, że produkcja i przetwórstwo mleka może mieć kluczowe znaczenie dla gospodarki. W Niemczech i Holandii dyskutowano scenariusze, w których przemysł i rolnictwo mogłyby konkurować o dostęp do energii. Dla gospodarstw mleczarskich oznaczało to rosnącą niepewność już nie tylko co do ceny, ale również ciągłości dostaw.
Wzrost cen oleju napędowego zwiększy koszty produkcji mleka?
Specyfika produkcji mleka sprawia, że wszelkie formy ograniczeń, choćby nawet nieformalne, są szczególnie dotkliwe. Produkcji nie da się zatrzymać, a każde opóźnienie w odbiorze czy problemy podczas chłodzenia mleka generuje straty. Szacuje się, że wzrost ceny oleju napędowego o 0,20–0,30 euro na litrze może zwiększyć roczne koszty w średnim gospodarstwie mlecznym o kilka tysięcy euro, a łącznie z kosztami pośrednimi podnieść koszt produkcji litra mleka o kilka eurocentów, czyli 15–20 groszy. W warunkach ograniczonej dostępności paliwa problem jednak przestaje być wyłącznie finansowy, a staje się operacyjny i kluczowy dla funkcjonowania.
Obecnie europejskie mleczarstwo ponownie stoi wobec ryzyka kolejnego szoku. Napięcia wokół Iranu bez wątpienia wpłyną na globalną podaż ropy, ponieważ region Zatoki Perskiej odpowiada za znaczną część jej eksportu. Można tu właściwie mówić tylko o tym, w jakim stopniu i na jak długo. Jak pokazuje historia, w przypadku eskalacji konfliktów możliwe są nie tylko wzrosty cen, ale także fizyczne zakłócenia dostaw, które mogą prowadzić do powrotu bardziej bezpośrednich form racjonowania paliw. W takim scenariuszu rolnictwo jako sektor strategiczny mogłoby być objęte priorytetowym traktowaniem, ale jednocześnie podlegać kontroli. W odpowiedzi na te wyzwania rośnie znaczenie transformacji energetycznej w rolnictwie. W Niemczech funkcjonuje bardzo dużo biogazowni. W Danii i Holandii rozwijają się instalacje fotowoltaiczne oraz systemy odzysku ciepła. W części gospodarstw pozwala to ograniczyć zużycie energii z zewnętrznych źródeł nawet o 30–50%, co w warunkach kryzysowych może mieć znaczenie nie tylko ekonomiczne, ale również istotne dla przetrwania.
Europejskie mleczarstwo silnie uzależnione od rynku paliw
Mimo wszelkich działań europejskie mleczarstwo pozostaje silnie uzależnione od rynku paliw. Każdy kryzys, czy ten w latach siedemdziesiątych, czy bardziej współczesny pokazywał, że zakłócenia w dostawach energii szybko przekładają się na koszty produkcji żywności. W obecnej sytuacji, w której wydarzenia wokół Iranu mogą prowadzić nie tylko do wzrostu cen, ale i ograniczeń w dostępności paliw, bezpieczeństwo energetyczne producentów i przetwórców staje się jednym z kluczowych warunków stabilności europejskiego sektora mleczarskiego.
Artur Puławski
