Omacnica rozwija się na kukurydzy
Kukurydza dla omacnicy jest najlepszym miejscem masowego rozwoju. Być może już z początkiem czerwca pojawią się pierwsze osobniki omacnicy i w rejonach, gdzie szkodnik jest dużym problemem i wymaga ograniczania, trzeba przygotować się do rozpoczęcia monitoringu. Najwięcej zależy od pogody. Np. w roku 2024 pierwsze loty omacnicy były rekordowo wczesne – ostatnie dni maja, a w 2025 miało to miejsce w połowie czerwca. Natomiast liczne naloty w 2024 r. zależnie od rejonu miały miejsce od 25 czerwca do połowy lipca, a w 2025 r. przez cały lipiec.
Pułapki świetlne i feromonowe na omacnicę prosowiankę
Monitoring omacnicy prosowianki musi być prowadzony prawidłowo, z czym w praktyce zdarzają się problemy. Właściwie mamy dwie podstawowe metody monitoringu. Za pomocą pułapek świetlnych (tzw. samołówek) i różnych typów pułapek feromonowych. Wielu rolników korzystało i korzysta z pułapek feromonowych. Niektórzy zgłaszają, że ich skuteczność w odławianiu omacnicy jest niewielka. Należy się do tego odnieść, bo czasami przyczyną tego jest niewłaściwe używanie pułapek, ale też niepełne rozpoznanie populacji omacnicy występującej w Polsce.
Jak używać pułapek na omacnicę?
Pułapki feromonowe należy wykładać przed nalotem szkodnika, a nie wtedy, kiedy nalot już występuje. Ustawiamy je w pasie brzeżnym kukurydzy, a nie w łanie. Pułapka musi być ustawiona z dala od sztucznych źródeł światła (z dala od domostw, latarni ulicznych i od dróg, na których poruszają się samochody i maszyny rolnicze). Pułapki feromonowe muszą być ustawiane także z dala od silnych źródeł zapachów (obornika, nawozów sztucznych itd.). W trakcie wykładania pułapki feromonowej nie można dotykać gołą ręką dyspensera feromonowego, bo po dotknięciu go dłonią i naniesieniu ludzkiego zapachu, może on całkowicie utracić zdolność odłowu szkodników.
Ważne jest, aby kupować tylko pułapki z naniesioną aktualną, tegoroczną datą produkcji (pułapka z poprzedniego sezonu nie będzie skuteczna). Mimo że producenci pułapek zalecają wymieniać dyspensery co 14 dni, to naukowcy zalecają, aby to robić dwa razy częściej, czyli co 7 dni.
Błędne zastosowanie pułapek feromonowych
Producenci pułapek feromonowych dołączają do nich instrukcje stosowania, ale jak kilka lat temu podkreślał dr hab. Paweł Bereś – są one często błędne, bo uniwersalne w odniesieniu do odławiania różnych szkodników i mogą być przyczyną zgłaszanej przez użytkowników nieskuteczności przy odłowie omacnicy. Np. spotkać się można było z zaleceniem, aby pułapkę ustawiać w głębi łanu kukurydzy i podnosić jej ustawienie wraz z rosnącą kukurydzą ponad wierzchołki roślin. W przypadku niektórych szkodników tak powinno być, ale przy odławianiu omacnicy to błąd!
Zdarza się, że jeżeli kukurydza rośnie szybko, to taka pułapka wg zalecenia powinna być umieszczona bardzo wysoko. Wg naukowców badających biologię szkodnika, omacnica prosowianka na wysokości ponad 1,5 m w łanie nie lata i wtedy skuteczność odłowu będzie fatalna. Naukowcy zalecają, aby pułapki feromonowe do odławiania omacnicy po pierwsze – ustawiać w pasie brzeżnym plantacji kukurydzy (np. przy miedzy, od strony łanu sąsiadującego z użytkami zielonymi) i po drugie – umieszczać na wysokości do ok. 1 m od gleby (na takiej wysokości najczęściej lata omacnica), a co najwyżej 1,5 m. W tak ustawionej pułapce omacnica prosowianka odłowi się najlepiej, ponieważ obszary trawiaste wokół pól kukurydzy są najbardziej preferowanym przez motyle środowiskiem do życia. W monitoringu należy uwzględniać te siedliska i w ich pobliżu instalować pułapki feromonowe.
Dobór dyspensera zapachowego do odłowów szkodnika
Pułapki feromonowe przeznaczone są do odławiania samców, a czynnikiem zwabiającym motyle jest dyspenser zawierający specjalny związek. I niestety, właściwie nie poznano dotychczas struktury genetycznej populacji omacnicy prosowianki pod kątem występowania określonych „ras feromonowych” w Polsce, stąd też trudno jest dobrać odpowiedni dyspenser zapachowy do odłowów szkodnika. Omacnica występuje w mieszanej populacji i wskazane jest stosowanie mieszanin tzw. izomerów optycznych związku feromonowego. A zatem, nie tylko błędy w poprawnym wystawianiu pułapek, ale i trudności ze stworzeniem odpowiedniego feromonu są przyczyną niezadowalającej skuteczności tego typu pułapek.
Powyższe zasady dotyczą ustawiania wszystkich typów pułapek feromonowych, a są to pułapki typu delta, pułapki kominowe i inne mniej znane typy. Z licznych badań skuteczności odławiania omacnicy prosowianki wynika, że najbardziej decyduje o tym jakość i skład syntetycznego feromonu. Oferta tego typu produktów rozwija się, ale trzeba mieć świadomość, że dostępne w Polsce feromony umożliwiają odławianie samców omacnicy, a tak naprawdę o szkodliwości decyduje populacja samic.
Pułapka typu delta składa się w kształt trójkąta. Na podłodze takiego domku z daszkiem jest naniesiony specjalny lep i doklejony jest do niej dyspenser feromonowy (najczęściej gumowy nasączony feromonem). Taką pułapkę mocuje się zazwyczaj na specjalnym paliku dołączonym do zestawu. Przy obsłudze pułapki trzeba wymieniać podłogę lepową, no i oczywiście raz na 7 dni dyspenser. Pułapka kominowa natomiast składa się z daszka z otworem, w którym umieszcza się koszyk z dyspenserem. Odłowione szkodniki spadają przez lejek umieszczony w środkowej części pułapki do pojemnika. Taka pułapka montowana jest podobnie jak delta na dołączonym w zestawie stojaku.Są jeszcze inne typy pułapek, np. więcierzowe zbudowane z nylonowej siatki, do której wnętrza motyle wlatują przez otwór od dołu (tam też umieszcza się dyspenser). W takiej pułapce motyle łowią się w tzw. koszu znajdującym się w górnej części pułapki, z którego nie mogą się wydostać.
Pułapki świetlne najlepsze do odławiania omacnicy
Zdecydowanie najlepsze do odławiania omacnicy są pułapki świetlne (tzw. samołówki). Takie pułapki mogą być stacjonarne, jeżeli mamy przy plantacji dostęp do sieci elektrycznej lub mobilne z zasilaniem akumulatorowym. Doświadczenia potwierdzają, że użycie pułapek świetlnych jest jedną z najdokładniejszych metod monitorowania nalotu motyli omacnicy prosowianki na plantacje kukurydzy. Ten typ pułapek pozwala dokładnie poznać strukturę płci motyli, na podstawie której można wstępnie prognozować poziom zagrożenia ze strony szkodnika w danym roku obserwując liczbę złapanych samic.
Samołówki precyzyjnie sygnalizują pierwszy pojaw motyli na plantacji, szczyt ich liczebności oraz koniec lotu imago. Naukowcy w badaniach szkodnika zaobserwowali, że lot motyli omacnicy rozpoczynał się zwykle około godziny 22:00, a kończył po północy. Największa liczba motyli odławiała się do samołówki pomiędzy godziną 22:00 a 23:00.
Przy śledzeniu nalotów omacnicy warto także wspomagać się komunikatami Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin, Instytutu Ochrony Roślin – PIB w Poznaniu oraz korzystać z sygnalizacji prowadzonej przez firmy chemiczne. Pierwsze kroki omacnicy w każdym sezonie śledzone są najpierw w tzw. izolatorach entomologicznych, do których wrzuca się resztki łodyg kukurydzy z zimującymi gąsienicami, obserwuje się przepoczwarczenie i wyloty motyli. W kolejnym numerze „Tygodnika Poradnika Rolniczego” opiszemy biologię rozwoju omacnicy prosowianki oraz dostępne metody jej ograniczania.
Marek Kalinowski
