Monitoring omacnicy prosowianki w IOR – PIB
Bardzo szczegółowy monitoring omacnicy jest prowadzony przez IOR – PIB w województwach podkarpackim oraz warmińsko-mazurskim z łącznym zastosowaniem kilku niezależnych od siebie metod obserwacyjnych tj. z użyciem izolatorów entomologicznych, w których przetrzymuje się łącznie po 400 zimujących gąsienic szkodnika dla potrzeb sprawdzenia, w jakim terminie rozpoczynają się wyloty motyli z resztek pożniwnych kukurydzy. Wykorzystywane są także pułapki chwytne na motyle: feromonowe – odławiające samce oraz świetlne – odławiające osobniki obojga płci. Wszystkie zebrane informacje są zestawiane z danymi meteorologicznymi.
Kiedy omacnica prosowianka rozpoczyna naloty?
Co ważne i ciekawe, rośliny kukurydzy w dniu wykrycia motyli były w tym czasie zaledwie w fazie 3–4 liści właściwych. Co jednak warte odnotowania, to że w izolatorach entomologicznych umieszczonych w warunkach polowych w tej samej miejscowości, a w których szkodnik zimuje w resztkach pożniwnych, żaden motyl jeszcze się nie pojawił, pomimo że to z reguły w izolatorach ich wylot jest najwcześniejszy. Kolejne dwa dni obserwacyjne 27 i 28 maja nie wykazały już kolejnych motyli tego gatunku w samołówkach.
Zaistniała sytuacja jest o tyle ciekawa i wartościowa dla praktyki, że rewiduje pogląd, że na południu Polski, gdzie zwykle cieplejsze dni przychodzą wcześniej niż na północy kraju, motyle omacnicy prosowianki pojawiają się najwcześniej, a dopiero po kilku lub kilkunastu dniach ma to miejsce w północnych województwach. Sytuacja zaobserwowana w 2026 roku nie była pierwszą w tym regionie, bo w upalnym i suchym 2024 roku również pierwsze motyle nalatujące na uprawy wskazała samołówka w dniu 28 maja, a w izolatorach entomologicznych pierwsze wyloty motyli z poczwarek nastąpiły dopiero kilka dni później tj. od 2 czerwca.
Biologia rozwoju omacnicy prosowianki
Tyle z komunikatu IOR – PIB. Trzeba być czujnym i zacząć prowadzić monitoring. Warto w telegraficznym skrócie przypomnieć biologię rozwoju szkodnika. Osobniki dorosłe omacnicy prosowianki to motyle o rozpiętości skrzydeł 20–30 mm. Przednie skrzydła są jasnobrązowe do brunatnych z ciemniejszym brzegiem i dwiema falistymi liniami poprzecznymi, tylne natomiast są barwy słomkowej. Na głowie motyli znajduje się aparat gębowy typu ssącego oraz czułki sięgające niemal do połowy długości ciała. Warto znać jednak więcej szczegółów i mieć umiejętność rozróżniania samców i samic. Na szczęście dorosłe osobniki omacnicy cechuje dymorfizm płciowy związany z rozmiarami i ubarwieniem.
Długość ciała samic dochodzi do 15 mm, a rozpiętość skrzydeł wynosi 25–34 mm. Przednie skrzydła samic są bladożółte lub jasnobrązowe, mają ciemne brzegi i dwie poprzeczne, faliste linie. Tylne skrzydła są jaśniejsze, a przez ich środek przebiega jasna pręga. Długość ciała samców dochodzi do 12 mm, a rozpiętość skrzydeł wynosi 20–26 mm. U osobników męskich przednie skrzydła są ciemniejsze, zwykle brązowe, z jasnymi, falistymi liniami poprzecznymi, natomiast tylna para jest jaśniejsza.
Gąsienice omacnicy prosowianki wylęgają się w 7 dni
Zwykle składanie jaj przez pierwsze samice rozpoczyna się od połowy czerwca, ale to jeszcze nie sygnał do zaplanowania chemicznej ochrony, bo maksymalne nasilenia składnia jaj przypada na drugą połowę lipca. Jaja składane przez samice dachówkowato na początku są białe, owalne, lekko spłaszczone, szerokości 0,7–1 mm długości 1–1,2 mm, układane w złoża po 20–30 i więcej sztuk. Z czasem jaja stają się kremowe.
Gąsienice zależnie od warunków pogodowych wylęgają się po 5–10 dniach i trwa to od końca czerwca do końca sierpnia. Gąsienice omacnicy, te dorosłe, są bardzo charakterystyczne. Przechodzą jednak przez pięć stadiów rozwojowych i te z pokolenia L1 zaraz po wylęgu są wielkości zaledwie 1–2 mm.
Charakterystyczna jest czarna lub ciemnobrązowa głowa larw z aparatem typu gryzącego. Te najstarsze gąsienice L5 osiągają długość do ok. 25 mm, mają trzy party odnóży tułowiowych i pięć par pasówek na segmentach odwłokowych. Poczwarka omacnicy prosowianki typu zamkniętego jest jasnobrązowa. Poczwarki samic są większe (do 17 mm długości i do 4 mm szerokości). Wyrządzane przez omacnicę szkody mogą być olbrzymie, zwłaszcza w kukurydzy ziarnowej. Uszkodzenia skutkują dodatkowo wzrostem porażenia przez fuzariozę kolb.
Praktyczne wskazówki prof. Pawła Beresia
Można je znaleźć w licznych publikacjach profesora Pawła Beresia i uczynią one monitoring omacnicy bardziej precyzyjnym. O to kilka istotnych faktów i zaleceń:
- W lata suche i upalne lot motyli jest krótki, ale intensywny, natomiast w lata zimne i deszczowe – długi i nieregularny.
- Próg termiczny do prawidłowego rozwoju jaj omacnicy to minimum 15°C. W zależności od warunków środowiska wylęg gąsienic rozpoczyna się po 3–12 dniach od momentu złożenia jaj (zwykle po 4–7 dniach).
- Na podstawie badań prowadzonych z wykorzystaniem pułapek świetlnych stwierdzono, że loty motyli rozpoczynają się około 20:00–21:00, a kończą mniej więcej o 1:00–2:00 w nocy.
- Największa liczba motyli omacnicy prosowianki znajduje się w kukurydzy zwykle pomiędzy 22:00 a 23:00, a zatem, do poprawnego monitoringu szkodnika wystarczające jest kilkugodzinne działanie pułapek świetlnych – najlepiej od 21:00 do 1:00.
- Dla celów monitoringu pod kątem ustalenia terminu biologicznego i chemicznego zwalczania omacnicy prosowianki wystarczające jest włączanie pułapki świetlnej 1–3 razy w tygodniu od początku czerwca do trzeciej dekady lipca. Im częściej pułapka jest włączana, tym lepszy jest podgląd na lot szkodnika.
- Obok monitoringu omacnicy prosowianki za pomocą pułapek świetlnych lub feromonowych warto prowadzić bezpośrednie obserwacje roślin na obecność jaj, a potem wylęgających się gąsienic. Rośliny i liście ze znalezionymi złożami jaj warto oznaczyć np. wstążką i wracać w to miejsce, by precyzyjnie ocenić zbliżający się wylęg larw.
Czym zwalczać omacnicę prosowiankę?
Do biologicznego zwalczania jaj szkodnika można wykorzystać biopreparaty zawierające kruszynka (Trichogramma ssp.). Zwykle wykonuje się 2 introdukcje w kukurydzy pastewnej, a w kukurydzy cukrowej w zależności od stopnia zagrożenia nawet do 3–4. Okresową kolonizację pól kukurydzy z wykorzystaniem kruszynka rozpoczyna się z chwilą wykrycia pierwszych osobników omacnicy w uprawach (najlepiej samic). Drugie wyłożenie najczęściej przypada 7–10 dni po pierwszym, a trzecie i czwarte zwykle po kolejnych 7 dniach.
W uprawach kukurydzy słodkiej do zwalczania wylęgających się gąsienic można stosować zarejestrowany biopreparat mikrobiologiczny Lepinox Plus oparty o bakterię owadobójczą Bacillus thuringiensis ssp. kurstaki oraz zarejestrowane dla tego warzywa insektycydy zawierające:
- chlorantraniliprol,
- lambda-cyhalotryna,
- tebufenozyd,
- spinosad oraz deltametryna + flupyradifuron.
W uprawach kukurydzy zwyczajnej nie ma zarejestrowanych środków mikrobiologicznych do ograniczania gąsienic omacnicy prosowianki. Do redukcji ich populacji używa się zatem tylko preparatów chemicznych opartych na następujących substancjach czynnych: lambda-cyhalotryna, chlorantraniliprol, acetamipryd, acetamipryd + lambda-cyhalotryna, tebufenozyd oraz deltametryna i deltametryna + flupyradifuron. W zależności od zagrożenia, wskazane są zwykle 1–2 zabiegi ochronne przeciwko gąsienicom szkodnika w momencie masowego ich wylęgu, po przekroczeniu progu szkodliwości: w stadium 6–8 liści (BBCH 16–18) – 3–4 złoża jaj na 100 roślin; w fazie wiechowania i kwitnienia (BBCH 51–63) – 6–8 jaj na 100 roślin; w ciągu dwóch tygodni od szczytu lotu motyli – 4–8 jaj na 100 roślin; 15% roślin uszkodzonych w uprawie na ziarno w roku wcześniejszym w fazie woskowej dojrzałości ziarna (BBCH 83–85); 30–40% roślin uszkodzonych w uprawie na kiszonkę w roku wcześniejszym w fazie woskowej dojrzałości ziarna (BBCH 83–85). Przy konieczności wykonania dwóch zabiegów należy rotować substancję czynną z innej grupy chemicznej.
Marek Kalinowski
