Sprawcy mają różne wymagania termiczne (od 0 do 22°C) i wilgotnościowe (od niskiej do wysokiej), co powoduje, że fuzarioza kłosów zawsze jest groźna. Najbardziej zagrożone chorobą są pszenice ozime (zwyczajna i twarda) siane po kukurydzy, uprawiane w monokulturze i odmiany bardziej podatne. Czynnikiem decydującym najbardziej o skali porażenia jest oczywiście pogoda i wydaje się być sprzyjająca sprawcom. Poza niekorzystnymi parametrami fizycznymi ziarniaków z porażonych fuzariozą kłosów najgroźniejsza jest w nich kumulacja metabolitów grzybów – mikotoksyn.
Kilku sprawców z różnymi wymaganiami
Grzyby Fusarium (bo sprawców fuzariozy kłosów jest kilku) rozprzestrzeniają się w łanie głównie za pomocą zarodników konidialnych, które tworzą się na resztkach pożniwnych, a także na obumarłych dolnych liściach i z kroplami deszczu przedostają się na górne części roślin.
Rozwojowi choroby sprzyjają łagodna jesień i zima, chłodna i mokra wiosna, monokultura zbożowa i zbyt gęsty siew. Do czynników zwiększających ryzyko porażenia możemy zaliczyć także częstą uprawę zbóż na tym samym polu, niezbilansowane nawożenie azotem oraz wysiew ziarna pochodzącego z plantacji porażonych przez fuzariozę kłosów, jak również deszczowa i ciepła pogoda w okresie kwitnienia. Najgroźniejsze jest porażenie roślin w fazie kwitnienia i na początku mlecznej dojrzałości ziarna.
Dynamiczny rozwój choroby następuje, gdy utrzymuje się temperatura od 12 do 24°C w dzień i od 5 do 12°C w nocy i towarzyszy tym temperaturom długo utrzymująca się wysoka wilgotność i częste opady deszczu. Jest to jednak spore uogólnienie, bo jak podkreślałem, sprawcy choroby mają nieco inne wymagania i do optymalnego rozwoju potrzebują przeważnie temperatury od 15 do 26°C. Woda i światło są ważnymi czynnikami wpływającymi na wrażliwość roślin na porażenie przez sprawców choroby, ale gdy zboża się kłoszą, ilość światła najczęściej jest bardzo duża. To ułatwia porażenie i namnażanie się grzybów.
Kłosy w charakterystycznym łososiowym kolorze
Choroba rozwija się, gdy w czasie dojrzewania przez długi okres występują opady deszczu i utrzymuje się wysoka wilgotność powietrza. Wyleganie łanu sprzyja rozwojowi choroby. Pierwsze objawy choroby na kłosach pojawiają się w fazie dojrzałości mlecznej ziarna i jest to żółte, częściowe lub całkowite przebarwienie kłosków, początkowo pojedynczych, następnie większej ilości.
Przy wysokiej wilgotności plewy porażonych kłosów pokrywają się białym lub różowym nalotem grzybni, na którym można zaobserwować pomarańczowe lub łososiowe sporodochia. Porażone zielone kłosy przestają asymilować i częściowo lub całkowicie zamierają. Chore kłosy pszenicy mają identyczny pokrój jak kłosy zdrowe, a kłosy żyta mają pokrój zmieniony – porażona część kłosa jest zwężona.
Ziarno porażone przez grzyby z rodzaju Fusarium jest zniekształcone, pomarszczone i często zmienia barwę na różową. Przy bardzo silnym porażeniu ziarna dochodzi do zakażenia zarodka i utraty zdolności kiełkowania. Takie ziarno może zawierać znaczne ilości silnie trujących mikotoksyn. Nawet mniej porażone ziarno przy wykorzystaniu do siewu stanowi źródło infekcji w następnym okresie wegetacji.
Ograniczanie przez zmianowanie, odmiany, ochronę
Zastosowanie środków chemicznych ochrony roślin często jest konieczne, ale pamiętajmy o niechemicznych metodach ograniczenia tej i innych chorób roślin. Z metod agrotechnicznych największe znaczenie w zapobieganiu fuzariozie kłosów ma płodozmian, w którym najważniejsze jest zachowanie odpowiedniej przerwy między uprawą pszenicy i jęczmienia oraz unikanie monokultury tych gatunków. Ważna jest agrotechnika i dokładne przyorywanie słomy. Wskazane jest tutaj stosowanie produktów przyspieszających rozkład resztek pożniwnych. Chorobę ogranicza zbilansowane nawożenie zbóż, staranne czyszczenie i zaprawianie materiału siewnego.
Ważny jest dobór odmian o wyższej tolerancji na fuzariozę kłosów. Brakuje odmian odpornych genetycznie na porażenie przez gatunki z rodzaju Fusarium, ale obserwuje się różnice w wielkości porażenia wynikającego z reakcji genotypowo-środowiskowych. Taką ocenę wyrażoną w skali dziewięciostopniowej (9 – oznacza ocenę najkorzystniejszą, natomiast 1 – najmniej korzystną) prowadzi COBORU. Najlepsze oceny na poziomie 6 mają odmiany: Ostroga, LG Bronka, Arevus, Riposta, Lokata, Owacja, Comandor, RGT Kreuzer, Intuicja, Argument, Bright, SU Tammo, Plejada, Bosporus, RGT Taktik, Reduta, Asory, Vanilia i SY Yukonok. Ochrona chemiczna kłosów powinna być uzasadniona i nie może być spóźniona.
Marek Kalinowski
