Ochrona roślin kojarzy się głównie z dolistną czy doglebową aplikacją środków ochrony roślin aplikowanych za pomocą różnego rodzaju opryskiwaczy. A to nie do końca prawda. Ochrona roślin to nie tylko oprysk czy też metody niechemiczne, to także zaprawy nasienne. Dzięki stosowaniu zapraw z powodzeniem można chronić plantacje przed bardzo groźnymi patogenami. Należy pamiętać, że wielu chorobom można zapobiec tylko dzięki odpowiednim zaprawom. Są one niejako podstawowym narzędziem, które uchroni plantacje przed poważnymi konsekwencjami negatywnie wpływającymi na produkcję roślinną. Ponadto zaprawy insektycydowe pozwalają chronić uprawę przed atakami ze strony szkodników. Sytuacja ta ma najczęściej miejsce w uprawie rzepaku ozimego, który w okresie wschodów bardzo silnie atakowany jest przez śmietkę kapuścianą czy pchełki. Dlatego z zapraw nie wolno rezygnować.
Co powoduje występowanie chorób w zbożach?
Wpływ na pojawianie się chorób w zbożach ozimych mają czynniki biotyczne i abiotyczne. Do pierwszych zaliczyć możemy grzyby chorobotwórcze, zimujące na resztkach pożniwnych, glebie czy ziarnie. Do drugich: zmienne warunki atmosferyczne – ciepłe i wilgotne zimy oraz wiosenne wahania temperatur. Czynnikami potęgującymi negatywny wpływ chorób jest niewłaściwa agrotechnika oraz błędy w zmianowaniu. Choroby niejednokrotnie zagrażają uprawom od samego początku wegetacji. Dlatego należy podjąć wszelkie działania, które w tym okresie zabezpieczą rośliny. Bez wątpienia bardzo ważnym narzędziem w tym zakresie są zaprawy. Do ochrony zbóż można zastosować różne zaprawy, ważne, aby były odpowiednio dobrane i stosowane zgodnie z etykietą (tab. 1). Przed wyborem zaprawy należy poznać patogen, przed którym chcemy chronić rośliny. Do najgroźniejszych chorób zbóż, które im zagrażają, a które można zwalczać za pomocą zapraw należą:
- Zgorzel siewek – porażone rośliny zamierają, a te które przeżyją są słabsze, krzewią się później i wytwarzają mniej rozkrzewień. Porażeniu ulegają kiełki oraz korzonki zarodkowe, na których występują brunatne, zatokowe plamy. Kiełki są zniekształcone, poskręcane i spłaszczone. Ograniczenie występowania zgorzeli polega na przerwie w uprawie zbóż, przyspieszeniu rozkładu resztek pożniwnych, starannej uprawie poprawiającej stosunki wodno-powietrzne, opóźnionym siewie; do zakładania plantacji należy użyć zdrowego, zaprawionego materiału siewnego.
- Pleśń śniegową – występuje, gdy w wyniku długiego zalegania śniegu następuje ograniczenie dostępu powietrza, a pod jego warstwą panuje dodatnia temperatura. Patogen atakuje rośliny zimą lub wczesną wiosną. Silnie zaatakowane rośliny brunatnieją, gniją oraz zamierają. Czynnikami ograniczającymi wystąpienie choroby są: niszczenie resztek pożniwnych, zrównoważone nawożenie, siew odmian mniej podatnych oraz w obniżonej normie wysiewu. Stosowanie odpowiednich zapraw.
- Śnieć cuchnącą – występuje głównie, gdy do założenia plantacji użyto niezaprawionego materiału siewnego. Objawy widoczne są dopiero, gdy zboża się wykłoszą. Chore, porażone rośliny wytwarzają niższe źdźbło, na którym znajduje się pionowo ustawiony kłos. Plewki są ciemne i silnie rozchylone. Zapobieganie występowaniu śnieci cuchnącej polega na przyspieszeniu siewów zbóż ozimych, unikaniu uprawy zbóż po sobie, wysiewie kwalifikowanego, zdrowego materiału siewnego odpowiednio zaprawionego.
- Głownia pyląca – objawy choroby widoczne są dopiero podczas kłoszenia. Z porażonych roślin wydostają się ciemne kłosy. Najczęściej pojawiają się one wcześniej niż kłosy zdrowe. Źdźbła roślin chorych są wyższe, co sprawia, że łatwo je zaobserwować. Czynnikami ograniczającymi występowanie głowni pylącej są: przerwa w uprawie zbóż, głęboka orka, prawidłowy siew – odpowiednia norma i termin oraz odpowiednia zaprawa.
- Pałecznica zbóż i traw – pojawia się najczęściej wiosną, gdy zimą warstwa śniegu długo zalega na polu. Porażone rośliny gniją i mają brunatną barwę. Charakterystycznym objawem odróżniającym ją od pleśni śniegowej jest obecność sklorecjów (przetrwalników). Czynnikami ograniczającymi występowanie tej choroby są: odpowiednie zmianowanie – przerwa w uprawie zbóż na tym samym polu, przyspieszenie rozkładu resztek pożniwnych, optymalna norma wysiewu oraz termin siewu, zaprawianie ziarna odpowiednimi zaprawami.
- Zgorzel podstawy źdźbła – pierwsze objawy widoczne są na korzeniach, które czernieją i zamierają. Wiosną, gdy zboża są w fazie strzelania w źdźbło można zauważyć grupy roślin z jaśniejszymi liśćmi. W późniejszym okresie również widoczne są objawy – czarne nieregularne lub kreskowane przebarwienia na podstawie źdźbła. W fazie kłoszenia występują prawie białe kłosy, w których nie ma ziarna tylko jest poślad. Przeciwdziałanie występowaniu zgorzeli podstawy źdźbła polega na przerwie w uprawie zbóż na tym samym polu, przyspieszeniu rozkładu resztek pożniwnych, dokładnej uprawie, niszczeniu samosiewów zbóż, siewie w optymalnej normie i odpowiednim terminie. Ważnym narzędziem w ochronie zbóż przed zgorzelą są zaprawy.
- Ostra plamistość oczkowa – szkodliwość tej choroby polega głównie na odcięciu wody i rozpuszczonej w niej składników pokarmowych do kłosa, co negatywnie wpływa na wielkość ziarna. Objawem występowania tej choroby są podłużne, soczewkowate plamy na podstawie źdźbła, nawet do wysokości drugiego kolanka. Plamy charakteryzują się wyraźną obwódką, ostro odcinającą się od zdrowej tkanki. Niezbędnymi czynnościami ograniczającymi ostrą plamistość oczkową są: przyspieszenie rozkładu resztek pożniwnych, staranna uprawa poprawiająca warunki wodno-powietrzne, dokładne niszczenie samosiewów zbóż, odpowiednia norma i optymalny termin siewu, siew zaprawionego ziarna.
Niebezpieczne szkodniki w uprawie rzepaku
W początkowym okresie wegetacji roślinom uprawnym zagrażają nie tylko choroby, niebezpieczne są także szkodniki. Sytuacja ta dotyczy szczególnie rzepaku ozimego. Uprawie tej zagrażają choroby i szkodniki. Pomocą w ograniczeniu szkodliwości tych agrofagów również są zaprawy. Na rynku nie ma dużej ilości zapraw, które można stosować do ochrony upraw. Niemniej coś można wybrać (tab. 2). Plantatorzy rzepaku nie zaprawiają go samodzielnie, gdyż czynność tę wykonają firmy specjalizujące się w przygotowywaniu materiału siewnego. Natomiast plantator może wybrać zaprawę, która ma chronić uprawiany rzepak. Sytuacja ta dotyczy szczególnie szkodników. Przed wyborem zaprawy, należy poznać zagrożenie z jakim będzie podjęta walka. Najgroźniejszymi jesiennymi szkodnikami rzepaku są: śmietka kapuściana i pchełka rzepakowa.
- Śmietka kapuściana – jeden z najgroźniejszych jesiennych szkodników rzepaku ozimego. Larwy w wyniku żerowania powodują duże uszkodzenia korzenia i szyjki korzeniowej. Uszkodzone rośliny są bardziej wrażliwe na przemarzanie. W wyniku uszkodzenia patogeny chorobotwórcze silniej porażają rzepak. Izolacja przestrzenna od ubiegłorocznych upraw rzepaku i międzyplonów, w skład których wchodzą rośliny kapustowane, wczesny i zwiększony siew są istotnymi elementami ograniczającymi występowanie śmietki. W walce ze śmietką zaprawy nasienne odgrywają istotną rolę.
- Pchełka rzepakowa – szkodliwość pchełki polega na wygryzaniu drobnych otworków zarówno w liściach, jak i liścieniach. Przy masowym występowaniu powierzchnia asymilacyjna liści i liścieni jest istotnie ograniczona, co może doprowadzić do zamierania młodych roślin. Szkody mogą powodować także larwy, które wygryzają i drążą korytarze w głównych nerwach liści, ogonkach liściowych jak i pędach. Uszkodzenia powodowane przez larwy mogą istotnie wpływać na przemarzanie oraz mogą być bramą wejściową dla patogenów chorobotwórczych. Ochrona plantacji przed pchełką polega na prawidłowej agrotechnice, wczesnym siewie, zwiększonej normie wysiewu, zbilansowanym nawożeniu oraz stosowaniu zapraw nasiennych.
Tab. 1. Przykładowe preparaty dedykowane do zaprawiania ziarna zbóż ozimych w celu zwalczania chorób
Tab. 2. Przykładowe preparaty dedykowane do zaprawiania nasion rzepaku w celu zwalczania agrofagów – chorób i szkodników
