Polskie społeczeństwo się starzeje
Polskie społeczeństwo starzeje się w szybkim tempie. Udział osób starszych w populacji wzrósł z ok. 17% w 2005 r. do ponad 26% w 2024 r., a według prognoz do 2060 r. seniorzy będą stanowić ponad 38% mieszkańców kraju. Wraz z wiekiem rośnie zapotrzebowanie na pomoc – po 80. roku życia znacząco wzrasta zależność od wsparcia innych, a wśród osób powyżej 90 lat większość seniorów potrzebuje pomocy.
– Szczególnie trudna sytuacja występuje na obszarach wiejskich, gdzie proces starzenia się mieszkańców przebiega szybciej, a migracja młodych ludzi powoduje, że więcej osób starszych zamieszkuje samotnie – zauważa NIK.
Utrudniony dostęp do usług społecznych na terenach wiejskich
Jak podaje w najnowszym raporcie, dostęp do usług społecznych na terenach wiejskich utrudniają m.in.:
- wykluczenie komunikacyjne,
- nierównomierne rozmieszczenie infrastruktury,
- brak diagnozy potrzeb mieszkańców
- bariery psychologiczne seniorów (nieufność, wstyd, bierność).
Konieczny rozwój usług opiekuńczych
Zdaniem NIK, mimo ustawowego obowiązku wiele gmin nie zapewnia wszystkich form wsparcia: usług opiekuńczych, specjalistycznych usług opiekuńczych czy usług sąsiedzkich. Większość osób starszych chce jak najdłużej pozostać we własnym domu, co sprzyja ich samodzielności, aktywności i dobrostanowi. W związku z tym – jak zaznacza Izba – wręcz konieczny jest rozwój lokalnych usług opiekuńczych oraz dziennych form wsparcia, takich jak domy i kluby seniora.
Tym bardziej, że sprawowanie i finansowanie opieki nad seniorami jest zadaniem własnym gmin, wspieranych przez programy rządowe, m.in. Opieka 75+, Korpus Wsparcia Seniorów, Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością dla Jednostek Samorządu Terytorialnego, oraz Senior+. Programy te mają zwiększać dostępność usług i odciążać budżety samorządów. Osoby korzystające z tego typu usług ponoszą odpłatność za ich otrzymywanie na podstawie uchwały rady gminy określającej szczegółowe warunki przyznawania i odpłatności za usługi oraz szczegółowe warunki częściowego lub całkowitego zwolnienia z opłat, jak również trybu ich pobierania. W przypadku osób zwolnionych z odpłatności, koszt realizowanych usług pokrywa gmina.
Jak w rzeczywistości wygląda opieka nad osobami starszymi na wsiach?
NIK postanowił sprawdzić, jak w rzeczywistości wygląda opieka nad osobami starszymi w gminach wiejskich i miejsko-wiejskich. Pod uwagę wzięto najważniejsze formy wsparcia świadczone w miejscu zamieszkania i w placówkach dziennego pobytu. Kontrolą objęto pięć form opieki nad osobami starszymi, tj. usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania, specjalistyczne usługi opiekuńcze, usługi opiekuńcze w miejscu zamieszkania w formie usług sąsiedzkich, usługi asystencji osobistej realizowane na podstawie programu Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnościami dla Jednostek Samorządu Terytorialnego oraz wsparcie w Dziennych Domach Senior+ i Klubach Senior+ realizowane na podstawie programu wieloletniego Senior+.
Wyniki tej kontroli pokazały, że potrzeby seniorów na wsiach wciąż są pomijane. Jedynie garstka skontrolowanych gmin posiadała odrębne programy skierowane do seniorów. Pozostałe ujmowały kwestie osób starszych w strategiach rozwiązywania problemów społecznych, które zawierały cele dotyczące tej grupy. Jak zauważa Izba - chociaż przed opracowaniem tych dokumentów przeprowadzano diagnozy społeczne, nie obejmowały one prognoz liczby seniorów wymagających wsparcia ani systematycznej analizy ich potrzeb.
Brak systemowego rozpoznawania potrzeb osób starszych
W ocenie NIK, brak systemowego rozpoznawania potrzeb osób starszych na terenie gminy sprawiał, że ośrodki pomocy społecznej koncentrowały się głównie na seniorach już objętych pomocą. Nie identyfikowano i nie monitorowano sytuacji osób starszych pozostających poza rejestrami, zwłaszcza prowadzących jednoosobowe gospodarstwa domowe, które mogą w przyszłości wymagać wsparcia. Kontrola wykazała, że ośrodki reagują dopiero wówczas, gdy senior zostanie zgłoszony przez rodzinę, sąsiada, policję, placówkę służby zdrowia, pogotowie lub zgłosi się sam.
Skontrolowane ośrodki pomocy społecznej wsparciem w miejscu zamieszkania obejmowały średnio jedynie nieco ponad 5% seniorów mieszkających w danej gminie. Najczęściej opiekę przyznawano osobom w wieku powyżej 80. roku życia – pomoc otrzymywało około 10% z nich. Nieco mniej podopiecznych było wśród seniorów młodszych, około 4% w wieku 70-79 lat i około 2% w wieku 60-69 lat.
Opieka domowa na wsiach rośnie na znaczeniu
We wszystkich skontrolowanych przez NIK gminach systematycznie rosła liczba osób korzystających z opieki w miejscu zamieszkania. Oferowano głównie usługi opiekuńcze, a część z nich realizowano dzięki funduszom europejskim. Rzadziej wykorzystywano usługi sąsiedzkie i specjalistyczne, głównie z powodu braku zainteresowania mieszkańców. Seniorzy mogli również korzystać z usług asystencji osobistej, wsparcia Dziennego Domu Senior+ lub Klubu Senior+, a w wielu gminach zapewniano także transport, usługę Złota rączka dla seniora, wypożyczalnie sprzętu rehabilitacyjnego oraz dodatkowe formy wsparcia, takie jak poradnictwo psychologiczne i telefon zaufania.
Analiza wyników kontroli NIK ws. opieki domowej na wsi
Mimo wszystko jednak całościowe wyniki kontroli NIK nie są optymistyczne. W ramach kontroli od wszystkich wojewodów pozyskano informacje dotyczące ww. form pomocy dla osób starszych świadczonych w latach 2022-2025 (I połowa) przez gminy wiejskie i miejsko-wiejskie. Z informacji wynika, że w 275 z nich, tj. w ponad 12% nie świadczono osobom starszym usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania. Natomiast w 185 gminach na terenie wszystkich województw, osoby starsze nie miały możliwości skorzystania z usług opiekuńczych lub specjalistycznych usług opiekuńczych, a także z usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania w formie usług sąsiedzkich, tj. z usług wskazanych w ustawie o pomocy społecznej.
Apel o większą aktywność samorządów w zauważaniu potrzeb seniorów na wsiach
Kontrola NIK pokazała, że opieka w miejscu zamieszkania to najbardziej oczekiwana przez osoby starsze forma pomocy. Jej organizowanie i realizowanie, w szczególności usług opiekuńczych, specjalistycznych usług opiekuńczych oraz usług opiekuńczych w formie sąsiedzkiej, należy do zadań własnych gminy o charakterze obowiązkowym. W związku z tym Izba sformułowała wniosek pokontrolny o podjęcie przez gminy stałych działań ukierunkowanych na rozpoznawanie sytuacji osób starszych (m.in. w zakresie uwarunkowań rodzinnych, bytowych, dochodowych, zdrowotnych oraz problemów wynikających ze specyfiki danej gminy), a także podejmowanie działań w celu objęcia pomocą osób jej potrzebujących. Tylko czy sam ten wniosek wystarczy?
Opr. Agnieszka Kozłowska na podstawie NIK
