Światowa produkcja mleka bliska miliona
Zgodnie z danymi publikowanymi przez FAO (agencja ONZ zajmująca się rynkiem rolnym i żywnościowym), światowa produkcja mleka przekroczyła w ostatnich latach poziom 900 milionów ton rocznie, a prognozy tej organizacji wskazują, że do 2030 roku wolumen ten może zbliżyć się do 1 miliarda ton. Dla porównania, w 1970 roku globalna produkcja mleka wynosiła około 390 milionów ton, w 1990 roku z kolei niespełna 500 milionów ton, co oznacza, że w ciągu półwiecza niemal się potroiła. Wzrost ten był szczególnie dynamiczny w Azji Południowej oraz Afryce, gdzie mleko stało się jednym z głównych motorów rozwoju obszarów wiejskich.
Struktura produkcji mleka na świecie
Sama struktura produkcji mleka jest silnie zróżnicowana. Mleko krowie odpowiada obecnie za około 81% światowej produkcji, mleko bawole za blisko 15%, natomiast mleko kozie, owcze i wielbłądzie łącznie za 4%. Choć ich udział ilościowy jest stosunkowo niewielki, to w niektórych regionach świata, zwłaszcza w Afryce Północnej, na Bliskim Wschodzie i w Azji Środkowej to właśnie te gatunki decydują o przetrwaniu całych społeczności pasterskich. Przykładowo, w Mongolii czy Mauretanii mleko wielbłądzie i kozie stanowi podstawę diety oraz istotny element lokalnego handlu.
Indie największym producentem mleka na świecie
Największym producentem mleka na świecie są Indie, które wytwarzają ponad 220 milionów ton rocznie, co stanowi niemal 24% globalnej produkcji. Co istotne, kraj ten osiąga tak wysoki poziom produkcji dzięki ogromnej liczbie bardzo drobnych producentów. Według dostępnych szacunków, w Indiach funkcjonuje ponad 75 milionów gospodarstw mlecznych. Unia Europejska produkuje około 160 milionów ton, Stany Zjednoczone ponad 105 milionów ton, Pakistan w zależności od roku od 65 do 70 milionów ton, a Chiny około 40 milionów ton. Łącznie pięć tych regionów odpowiada za niemal 65% światowej produkcji mleka, jednak zatrudnienie w sektorze jest znacznie bardziej rozproszone geograficznie.
150 mln gospodarstw produkujących mleko
Według szacunków FAO oraz Banku Światowego, na świecie istnieje nawet do 150 milionów gospodarstw produkujących mleko, z czego ponad 80% to małe gospodarstwa rodzinne. W krajach rozwijających się jedno gospodarstwo mleczne utrzymuje średnio od 4 do 6 osób. Z kolei w Afryce Wschodniej i Południowej 60–70% wiejskich gospodarstw domowych posiada przynajmniej jedno zwierzę mleczne. Oznacza to, że od 500 do 750 milionów ludzi żyje bezpośrednio z produkcji mleka już na poziomie podstawowej egzystencji. Co ciekawe, w wielu regionach aż 40–50% pracy w gospodarstwach mlecznych wykonują kobiety, co w ujęciu globalnym czyni sektor mleczarski jednym z najważniejszych źródeł dochodu dla kobiet na obszarach wiejskich.
Nietrudno wysnuć wniosek, że znaczenie mleka rośnie wraz ze wzrostem spożycia i urbanizacją. Średnie globalne spożycie mleka i produktów mlecznych wynosi około 115 kg na osobę rocznie. Niemniej różnice pomiędzy regionami są ogromne. W Unii Europejskiej konsumpcja przekracza 250 kg, w Stanach Zjednoczonych sięga 270 kg, podczas gdy w Afryce Subsaharyjskiej często nie przekracza przedziału od 30 do 40 kg. Według analiz OECD oraz FAO, do 2032 roku globalna konsumpcja produktów mlecznych wzrośnie jeszcze o 20–25%. Tylko w samej Azji Południowo-Wschodniej według prognoz może to być nawet 35%, co oznacza dalszy wzrost zapotrzebowania na pracę w całym łańcuchu mleczarskim.
Przetwórstwo mleka to ważny filar zatrudnienia
Łatwo wysnuć wniosek, że przetwórstwo mleka jest ważnym filarem zatrudnienia. Na świecie działa kilkadziesiąt tysięcy, często niewielkich zakładów mleczarskich, a przetwórstwo białego surowca zapewnia nawet 50 milionów bezpośrednich miejsc pracy. W Unii Europejskiej sektor mleczarski generuje ponad 300 tysięcy etatów w samym przetwórstwie, a jego roczna wartość ekonomiczna przekracza 60 miliardów euro. W krajach takich jak Nowa Zelandia czy Holandia produkty mleczne odpowiadają za nawet kilkadziesiąt procent całego eksportu rolno-spożywczego.
Nie mniej istotnym elementem zapewniającym dochody związane z produkcją mleka są transport i handel. Mleko należy do najbardziej wymagających logistycznie surowców, ponieważ od udoju do przetworzenia często mija od 12 do 24 godzin. Globalny system logistyczny obejmuje setki tysięcy cystern, miliony punktów skupu i tysiące centrów dystrybucyjnych. Sektor mleczarski tworzy również rozbudowane zaplecze usługowe i technologiczne. Lekarze weterynarii, zootechnicy, doradcy żywieniowi, producenci pasz, firmy genetyczne, dostawcy maszyn udojowych, systemów chłodniczych oraz rozwiązań cyfrowych odpowiadają za kolejne miliony miejsc pracy, które według różnych szacunków stanowią średnio 25 milionów osób. Kolejnym istotnym faktem jest to, że w krajach rozwiniętych dynamicznie rośnie liczba gospodarstw zrobotyzowanych. Tylko w Europie funkcjonuje ponad 50 tysięcy robotów udojowych, co generuje popyt na wykwalifikowanych pracowników do ich serwisowania.
Sektor mleczarski dotyczy istotnej części populacji
Sumując wszystkie ogniwa łańcucha mleczarskiego, czyli produkcję surowca, przetwórstwo, transport, handel oraz usługi można przyjąć, że nawet około 1 miliarda ludzi na świecie jest bezpośrednio lub pośrednio związanych z mlekiem jako źródłem dochodu. Oznacza to, że sektor mleczarski dotyczy bytowo blisko istotnej części światowej populacji, co czyni go jednym z najważniejszych obszarów w światowej gospodarce rolno-spożywczej.
W perspektywie długoterminowej znaczenie mleka bez wątpienia pozostanie ogromne. Do 2050 roku liczba ludności świata może przekroczyć 9,7 miliarda, a kto wie czy nie więcej. Tym samym zapotrzebowanie na białko pochodzenia zwierzęcego wzrosłoby nawet o ponad 50% w porównaniu z poziomem z 2010 roku. Choć sektor mleczarski stoi przed wieloma wyzwaniami i niejednokrotnie przeżywa problemy, to jego rola społeczna i ekonomiczna pozostaje niepodważalna. Mleko było i nadal będzie jednym z kluczowych źródeł utrzymania dla setek milionów ludzi, stanowiąc jedną z podstaw rozwoju obszarów wiejskich na całym świecie.
Artur Puławski
